Skandali me fjalorin e ri, fjalët fyese për 'vajzën' dhe gabimet trashanike që tronditën publikun Një botim madhor i Akademisë së Shkencave, Fjalori i ri i Gjuhës Shqipe, ka ndezur një stuhi debati publik dhe kritikash të ashpra.

Në vend që të festohej si një arritje monumentale, fjalori, për të cilin gjuhëtarëve iu deshën afërsisht pesë vjet punë, është dënuar për përmbajtjen e tij diskriminuese, pasaktësitë shkencore dhe atë që ekspertët e quajnë një metodologji thellësisht të gabuar. Epiqendra e polemikave qëndron në përkufizimin e fjalës "vajzë".

Fjalori e përshkruan termin me një listë cilësuesish pezhorativë dhe fyes, duke përfshirë "e pashtruar", "arrakate", "e pamoralshme" dhe "e përdalë". Kjo bie në kontrast të thellë me përkufizimin e dhënë për "djalë", i cili lidhet ekskluzivisht me atribute pozitive si "trim", "i urtë", "shtyllë e shtëpisë" dhe "shpresë". Kritikët argumentojnë se një mospërputhje e tillë nuk është vetëm e papranueshme shkencërisht, por edhe e rrezikshme nga ana shoqërore, pasi normalizon një mentalitet mizogjin dhe diskriminues përmes një dokumenti zyrtar normativ të gjuhës. Problemet, megjithatë, nuk mbarojnë këtu.

Ekspertët kanë vënë në dukje probleme të shumta të tjera, duke përfshirë ato që përshkruhen si "gafa" dhe mospërputhje. Përfshirja e fjalëve të huaja të paasimiluara si "online" dhe "abandonim" ka tërhequr gjithashtu kritika për rrezikimin potencial të integritetit të gjuhës. Vlerësimi i përgjithshëm është se fjalori i ri nuk arrin të përmbushë standardet bashkëkohore shkencore, kulturore dhe shoqërore.

E ftuar në KAFE SHQETO në SYRO TV me moderatorin Flavio Qarri për një diskutim mbi këtë temë, profesoresha Elsa Skënderi, gjuhëtare në Departamentin e Gjuhës Shqipe të Universitetit të Tiranës, e pranoi fjalorin si një arritje të rëndësishme dhe të shumëpritur, por ishte kritike ndaj realizimit të tij.

Ajo theksoi se një e metë thelbësore në proces ishte dështimi për të krijuar një partneritet të plotë me Akademinë e Shkencave të Kosovës. Sipas saj, një qasje e unifikuar do të kishte rezultuar në një vepër më gjithëpërfshirëse dhe përfaqësuese për të gjithë shqipfolësit. Profesor Skënderi sugjeroi se shumë nga të metat e fjalorit, nga përkufizimet seksiste deri te gabimet e tjera terminologjike, ka të ngjarë të vijnë nga metoda pune të vjetruara. Ajo theksoi një mangësi kritike në gjuhësinë shqiptare: mungesën e një korpusi të madh e modern elektronik të gjuhës. Korpuse të tilla, të cilat janë mjete standarde në leksikografinë moderne në mbarë botën, lejojnë analiza objektive të përdorimit të fjalëve bazuar në të dhëna. Pa këtë mjet, gjuhëtarët detyrohen të mbështeten në metoda më të vjetra dhe më subjektive.

"Sot në botë, fjalorët ndërtohen mbi bazën e korpuseve elektronike... Ne në Shqipëri nuk kemi një korpus të madh të gjuhës shqipe," shpjegoi Skënderi, duke shtuar detajin befasues se korpusi më i madh ekzistues është përpiluar nga akademikë rusë.

Skënderi:

Po padyshim është ndër arritjet më domethënëse të gjuhësisë, të leksikografisë shqiptare, prurja edhe pasja e një fjalori të këtyre përmasave, është padyshim një vepër që është e vonuar, është dashur që ta kishim pasur të realizuar shumë më herët. Ka aspekte që mbase mund të kishin shkuar më mirë në këtë proces. Këtu kam parasysh për shembull përfshirjen edhe domosdoshmë për ta pasur të përfshirë idealisht , Akademinë e Shkencave të Kosovës që pati diskutime për t'u përfshirë në proces, por që ata u tërhoqën sepse nuk ishin rënë dakord mbi parimet e ndërtimit të punës por në të mirë të shqiptarisë edhe të gjuhës shqipe që e kemi bashkë, do të kishte qenë e udhës që të kishin qenë edhe ata, të kishin qenë edhe ata pjesë e këtij procesi.

Është është gjetur një mekanizëm bashkëpunimi, ka pasur studiues gjuhëtarë edhe të respektuar nga Kosova që kanë kontribuar për një pjesë të fjalorit, por nëse do të kishte ardhur në këtë mënyrë, padyshim do të kishte qenë më më përfaqësues, sepse të kishe dy institucionet më të larta edhe me edhe me kompetencën më të lartë edhe shkencore që do ta bënin këtë punë.

Jo dhe aq mirë. Ata zgjodhën të tërhiqeshin. Do, për mua do të ishte shumë mirë që të mos tërhiqej, nëse ti do të bësh diçka të mirë, atëherë duhet të përpiqesh që t'i vendosësh, nuk di se sa hapësirë ka pasur për t'i vendosur dhe ata piketat e tyre dhe për ta gjetur udhën e përbashkët, por do të na bënte nder një fjalor i përbashkët. Tani diskutimet që vijojnë duhet të kuptojmë, nuk ka një punë të përkryer. Megjithatë kjo është një punë jashtëzakonisht shumë e madhe, është dhe unë e di se një pjesë e kolegëve që kanë punuar, janë, një pjesë i njoh, një pjesë nuk i njoh fare, janë emra anonimë, edhe këtu mbase me këtë mund të lidhet dhe ky aspekti që si ka mundësi që u bënë pjesë e grupeve të punës, por një pjesë e kolegëve që unë i njoh e di që janë lodhur vërtet shumë edhe ka qenë punë shumë impenjative. Se dhe një gjë tjetër që mbase e ka vështirësuar punën dhe mund të ketë sjellë udhë edhe për këto diskutimet që bëra, do të thotë fjala abandonoj apo jo.

Si është çështja e terminologjisë, e terminologjisë së përdorur, qoftë edhe e qasjes seksiste në disa përkufizime të fjalëve. Të gjitha këto mund të ishin shmangur nëse do të fillojë puna pak më ndryshe. Sot në botë fjalorët ndërtohen mbi bazën e korpuseve elektronike, të gjuhës së shkruar dhe të gjuhës së folur. Ne në Shqipëri nuk kemi një korpus të madh të gjuhës shqipe. Është një korpus që na e kanë bërë rusët. Në Universitetin e Shën Petersburgut. Ai është korpusi më i madh që kemi. Edhe që prapë nuk është në përmasat e vendeve të tjera. Dhe sot të mos kesh një korpus elektronik të gjuhës, është që ta kuptojnë njerëzit si të mos e kesh shkruar gjuhën.