Ligji për 'Barazinë Gjinore' drejt referendumit, Gajda: Mundësi për debat që mungoi,u miratua me nxitim

Debati publik mbi ligjin për barazinë gjinore, i cili ka çuar deri në një nismë për referendum, është ndezur nga kundërshtime mbi terminologjinë dhe qëllimin e tij. Në një përpjekje për të qartësuar situatën, Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi, Robert Gajda, ka zbardhur një nga pikat më të kontestuara, duke theksuar se thelbi i ligjit nuk qëndron te koncepti i “gjinisë së shumfishtë”, por te mbrojtja nga diskriminimi me bazë “përkatësie të shumfishtë”.

Në lidhje me nismën për referendum, Komisioneri e sheh atë si një zhvillim pozitiv dhe një mjet demokratik të rëndësishëm. Sipas tij, ndonëse Shqipëria nuk ka një kulturë të konsoliduar referendare, kjo është një mundësi e mirë që shoqëria t'i kundërvihet ligjeve që miraton parlamenti dhe që shumica të shprehë vullnetin e saj. Ai e konsideron referendumin një mundësi për të zhvilluar debatin publik që mungoi gjatë procesit të miratimit të nxituar të ligjit.

Sqarimi kryesor i Komisionerit Gajda lidhet me atë që ai e cilëson si “keqkuptimin e madh”. Ai këmbëngul se ligji nuk flet për “gjini të shumfishta”, një term që ka shkaktuar shqetësim te një pjesë e publikut. Në vend të kësaj, ligji adreson “përkatësinë e shumfishtë”. Gajda shpjegon se çdo individ ka përkatësi të shumta njëkohësisht – për shembull, dikush mund të jetë burrë, shqiptar, mysliman dhe nga një qytet i caktuar. Ligji synon të mbrojë individët nga diskriminimi që mund të ndodhë kur disa prej këtyre përkatësive ndërthuren, si për shembull një grua me aftësi të kufizuar, ose një grua që jeton në zonë rurale. Kjo, sipas tij, është logjika dhe fryma reale e ligjit, e cila synon të adresojë format komplekse të diskriminimit.

Problemi themelor, sipas Gajdës, nuk është përmbajtja e ligjit, por fakti që ai u miratua shumë shpejt dhe pa një debat të gjerë publik. Mungesa e informimit të duhur ka krijuar terren për dezinformim. Shqetësimi kryesor mbetet implementimi i ligjit, kostoja financiare e zbatimit të tij dhe garantimi që mekanizmat mbrojtës të funksionojnë në praktikë. 

Gajda:

Më shumica shumë mirë bëjnë që ankohen edhe pretendojnë atë që ato e konsiderojnë të drejtë, po shqetësimet kryesore në shoqëri lindin për pakicat, jo për shumicat. Përgjithësisht shumicat në një shoqëri janë komode në gjërat që bëjnë edhe që kanë. Prandaj dhe për rrjedhojë edhe institucionet e mbrojtjes së të drejtave të njeriut kanë më në fokus të tyre të gjerë pakicat apo individët në vetvete. Patjetër pastaj që shumicat kanë shumë instrumente, kryesisht politikë, që mund t'i përdorin ato për qëllimet e tyre dhe referendumi është një nga këto mjete. Tani, entuziazmi im për referendumin është për referendumin në vetveten. Neve nuk kemi ndonjë kulturë të madhe demokratike dhe referendare. Janë me gishtat e dorës referendumet që janë mbajtur në Shqipëri dhe shumë kohë përpara. Kështu që nga aspekti, po themi kushtetues apo i qytetarisë apo i demokracisë, shumë mirë që kërkohen referendume, sepse kjo është një nga mënyrat më të mira si shoqëria mund t'i kundërvihet ligjeve që parlamenti miraton. Pastaj objekti i referendumit në vetvete, mënyra se si do kryhet e të tjerë, kjo pastaj do duhet parë dhe do duhet ta shikojmë më në detaj.

Jo, nuk ka, nuk ka tepëri, janë komplet gjëra të drejta që çdo njeri pretendon edhe në kuadër të vlerave apo traditave, apo edhe të aspektit fetar, domethënë, është shumë mirë që një shoqëri debaton.

Po shiko, unë e para, unë nuk e shoh këtë aspektin e gjinisë në kuptim të shumfishtë siç ju e thoni. Për disa arsye. Arsyeja e parë është njëherë që ligji nuk shprehet për gjinitë shumfishta.  Shprehet për përkatësi të shumfishtë. Dhe përkatësia e shumfishtë është diçka që është në shoqërinë tonë, është normale që njerëzit kanë përkatësi të shumfishta. Sepse, po është normale sepse përkatësia e shumfishtë lidhet me çfarëdo lloj përkatësie, duhet ta, duhet ta shmangim nga aspekti, koncepti gjinor. Përkatësi, përkatësia e shumfishtë do të thotë që unë jam edhe burrë, edhe mysliman, edhe nga Elbasani.

Këto janë përkatësitë e mia të shum, edhe shqiptar. Këto quhen përkatësi. Dhe është e shumfishtë. Çdo njeri ka përkatësi të shumfishta sepse si për shkak të familjes, si për shkak të zgjedhjeve personale, është pjesë e komuniteteve të ndryshme.

Dhe ligji për barazinë gjinore nuk flet për gjinitë shumfishta, flet për përkatësi, çka do të thotë që një person i një gjinie të caktuar ka dhe përkatësi të tjera dhe për këtë arsye mund edhe të diskriminohet. Pra mund të diskriminohesh se je grua dhe me aftësi të kufizuar. Ka dy përkatësi të shumfishta, gjinia dhe aftësia e kufizuar, apo se je grua dhe në zonë rurale. Kjo është logjika e përkatësisë së shumfishtë që flet ky ligj. Kjo është, kjo është ajo që ligji thotë dhe neve nuk është koncept i parë.

Edhe ligji për mbrojtjen nga diskriminimi ka diskriminimin e shumfishtë, që ndodh për dy ose më shumë shkaqe që dikush mund t'i ketë. Kjo është logjika e përkatësisë së shumfishtë. Prandaj mua nuk më shqetëson kjo çështja e gjinisë në vetvete. Pastaj në qoftë se do flasim për shqetësimet që një pjesë e shoqërisë ka dhe e konsiderueshme, pse jo? Patjetër që ato do të duhet të diskutohen dhe të debatohen në shoqëri.

Për shembull, një nga gjërat që mua më ka ardhur keq për ligjin për barazinë gjinore, është fakti që u miratua shumë shpejt. Pra, do të kishte, do të kishte qenë shumë mirë që në shoqëri të mund të diskutohej, të informohej shoqëria dhe pastaj të mund të kishim një kuadro më të qartë dhe pastaj të mund të merreshin vendime më të mira.

Rasti i referendumit mund të jetë një moment i mirë për këtë gjë, sepse gjithsesi do të kthehet në një debat, do të ketë diskutime për ato që janë pro dhe ato që janë kundër dhe për rrjedhojë do të informohen. Por shqetësimi im kryesor ku është? A do të ndodhë ky informim tamam apo jo? Sepse, shqetësimi për shembull që neve kemi evidentuar dhe kur them neve flas në emër të institucionit, nuk përfaqësoj Robertin këtu, institucionin, është vënë re që jo pak herë janë hedhur teza apo koncepte apo kuptime të cilat kanë shkuar përtej asaj që ligji thotë në vetvete.

Pra në një farë mënyre është dezinformuar. Nuk po i hyj këtu aspekteve me dashje, pa dashje. Nuk po marr këtë përsipër të them. Çdonjëri në fund të fundit e shikon si e do një diçka. Pra, gjëja që unë më shumë kërkoj dhe që do të kishte qenë më mirë, dhe unë shkoj edhe më tej, edhe ligji për shembull, nuk ishte pse hynte në fuqi 15 ditë siç e parashikon. Mund të lihej për shembull një tre-mujsh për të hyrë në fuqi ligji, që prapë shoqëria të njihej që çfarë është ky ligj që do implementohet, si do zbatohet. Po që sa më i informuar është një shoqëri, po i informuar drejt, objektivisht mbi gjërat që, aq më mirë është për shoqërinë, sepse aq më mirë e absorbon, aq më mirë mund ta zbatojë dhe aq më në frymë të Kushtetutës mund ta shikojë një ligj në zbatimin e saj. Dhe në thelb, shqetësimi që ne kemi nuk është ligji në vetvete. Ligjet do bëhen, do miratohen, do kenë. Shqetësimin e kemi tek implementimi i këtij ligji. A do implementohet ky ligj? A ka një faturë ky ligj? A është gjeneruar një faturë sa do të kushtojë ky ligj? Sepse aty ka shumë gjëra që do të duhet të garantohen. Jo vetëm çështja e edukimit që ju thoni, por ligji prek shumë dimensione.