Ndriçim Kulla/

Fillimisht duhet falënderuar dhe mbështetur çdo qytetar që ka gjetur kurajën të bëhet pjesë e kësaj proteste, e cila në një kohë të shkurtër ka arritur të shndërrohet në një nga shprehjet më domethënëse të shqetësimit publik të viteve të fundit. Në një vend ku për një kohë të gjatë është krijuar përshtypja se shoqëria po humbte aftësinë për të reaguar, se zhgënjimi po zinte vendin e shpresës dhe se largimi individual po zëvendësonte veprimin kolektiv, fakti që mijëra të rinj, studentë, profesionistë, emigrantë dhe qytetarë të zakonshëm u mblodhën rreth një kauze publike përbën në vetvete një ngjarje me rëndësi të veçantë shoqërore dhe kombëtare.

Për këtë arsye, do të ishte e padrejtë që, në momentin kur kjo protestë po fiton peshë morale dhe po zgjon vëmendjen e opinionit publik të vendit, analiza të nisej nga rezervat dhe jo nga vlera e saj kryesore. Vlera më e madhe e kësaj lëvizjeje qëndron në faktin se ajo riktheu në skenën publike një element që për shumë kohë dukej sikur ishte zbehur në ndërgjegjen kolektive të shqiptarëve: refuzimin për të pranuar padrejtësinë si një gjendje normale. Ky është nervi i vërtetë i protestës dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj.

Në thelb, protesta nuk është thjesht një reagim ndaj një projekti të caktuar qeveritar. Ajo u ndez nga shqetësimi i lidhur me Zvërnecin dhe Sazanin, por shumë shpejt e kapërceu këtë shkak fillestar. Nëse projekti do të ishte zhvilluar me transparencë, me konsultim publik, me dokumente të hapura dhe me garanci të qarta për interesin kombëtar, ndoshta ai nuk do të kishte prodhuar një reagim të tillë. Por mënyra se si u paraqit, mënyra se si informacioni u mbajt larg publikut dhe mënyra se si qytetarët u vendosën përballë një fakti të kryer krijuan bindjen se problemi nuk ishte vetëm projekti, por mënyra e qeverisjes që e kishte prodhuar atë.

Kjo është arsyeja pse protesta nuk mund të reduktohet në një debat teknik për një investim apo për një kontratë. Në të janë mbledhur pakënaqësi të akumuluara prej vitesh, të lidhura me largimin masiv të të rinjve, me mungesën e meritokracisë, me korrupsionin, me shpërfilljen e interesit publik, me dobësimin e institucioneve dhe me ndjenjën gjithnjë e më të përhapur se qytetari nuk dëgjohet. Këto janë arsyet që shpjegojnë pse protesta ka gjetur jehonë kaq të gjerë dhe pse shumë njerëz e shohin atë si diçka më të madhe sesa vetë shkaku që e solli në jetë.

Pikërisht për shkak të kësaj peshe morale, organizatorët dhe pjesëmarrësit kanë përgjegjësinë që ta ruajnë protestën nga çdo deformim që mund ta largojë nga qëllimi i saj fillestar. Kjo shpjegon edhe vendimin për ta shpallur protestën si një protestë qytetare dhe jo partiake. Ky vendim nuk ishte një refuzim i politikës si aktivitet publik, por një përpjekje për të mbrojtur pavarësinë e saj nga instrumentalizimet e zakonshme. Në një shoqëri demokratike është normale që partitë të mbështesin protesta qytetare dhe po aq normale që protestat të mos pranojnë të shndërrohen në zgjatime të interesave të partive.

Në këtë kuptim, vendimi për të mos lejuar përvetësimin e protestës nga aktorë të ndryshëm politikë ishte një veprim i matur. Mirëpo, një problem tjetër po shfaqet gradualisht brenda saj dhe ky problem meriton të diskutohet me qetësi. Në përpjekjen për të shmangur instrumentalizimin partiak, po krijohen herë pas here shenja të një sektarizmi të ri, i cili rrezikon ta dëmtojë protestën po aq sa instrumentalizimi që ajo kërkon të shmangë.

Sektarizmi lind atëherë kur një lëvizje fillon të përjashtojë njerëz jo për shkak të sjelljes së tyre brenda protestës, por për shkak të bindjeve të tyre politike jashtë saj. Në momentin kur një protestë qytetare fillon të vendosë filtra ideologjikë për pjesëmarrësit, ajo humbet karakterin e saj gjithëpërfshirës dhe fillon të ngushtohet në një grupim të kufizuar. Kjo është një rrugë e rrezikshme, sepse protestat e mëdha nuk ndërtohen mbi përjashtimin, por mbi bashkimin e njerëzve rreth një shqetësimi të përbashkët.

Nëse dikush vjen në protestë si qytetar dhe jo si përfaqësues partie, ai nuk duhet të konsiderohet problem. Përkundrazi, praninë e tij duhet ta përcaktojë sjellja dhe jo biografia politike. Qëllimi i protestës nuk është të bëjë gjyqe ideologjike ndaj pjesëmarrësve, por të artikulojë një kërkesë publike ndaj pushtetit. Kjo është një dallesë themelore që nuk duhet humbur.

Pikërisht këtu lind edhe debati mbi disa parulla që janë dëgjuar gjatë protestës. Parulla të tipit “Rama në burg, Berisha në burg” paraqiten si shprehje e një distance të barabartë nga politika, por në të vërtetë krijojnë një zhvendosje të vëmendjes nga objekti konkret i protestës. Qytetarët kanë dalë në shesh për të kërkuar llogari nga qeveria që ushtron pushtetin sot. Përgjegjësia politike për vendimet që kanë sjellë këtë zemërim i takon atij që qeveris dhe jo atij që ndodhet në opozitë dhe që vazhdon luftën politike në kushte regjimi.

Kjo nuk do të thotë se opozita është e paprekshme nga kritika, as se figurat e saj duhet të jenë jashtë debatit publik. Por një protestë që humbet qartësinë e adresimit të përgjegjësisë rrezikon të humbasë edhe forcën e saj. Demokracia funksionon mbi parimin e llogaridhënies së pushtetit. Kur zemërimi ndahet artificialisht në të gjitha drejtimet, ai humbet aftësinë për të ushtruar presion aty ku ndodhet qendra reale e vendimmarrjes.

Prandaj, nëse kjo protestë dëshiron të ruajë potencialin që ka krijuar, duhet të mbetet e hapur për çdo qytetar, pavarësisht bindjeve të tij politike, me kusht që ai të respektojë karakterin qytetar të saj. Duhet të shmangë si instrumentalizimin partiak, ashtu edhe sektarizmin antipartiak. Të dyja këto prirje, ndonëse duken të kundërta, prodhojnë të njëjtin rezultat: e largojnë protestën nga misioni i saj dhe e fusin në një terren përçarjeje.

Forca e saj e deritanishme ka ardhur nga fakti se ajo ka qenë më e madhe se grupet, më e madhe se partitë dhe më e madhe se interesat e ngushta. Ajo ka folur në emër të një shqetësimi të gjerë kombëtar. Nëse arrin ta ruajë këtë frymë, protesta mund të mbetet një moment i rëndësishëm në jetën publike shqiptare. Nëse lejon që brenda saj të hyjnë përjashtimi, sektarizmi dhe luftërat e vogla ideologjike, atëherë rrezikon të humbasë pikërisht atë kapital moral që e bëri të rëndësishme.

Në fund, sfida më e madhe e çdo proteste nuk është vetëm të ngrejë zërin kundër një padrejtësie, por të ruajë pastërtinë e arsyes që e ka nxjerrë në rrugë. Vetëm kështu zemërimi qytetar mund të shndërrohet në ndërgjegje qytetare dhe vetëm kështu një protestë mund të mbetet faktor shprese e jo të kthehet në një tjetër rast të humbur në historinë e zhgënjimeve shqiptare.