Bloomberg shkruan për Kosovën: Teknologjia u jep frymëmarrje të diplomuarve të papunë në shtetin më të ri të Europës

Nga tarraca e qendrës së inovacionit në Kosovë, Shpend Lila tregoi drejt një ndërtesë me tulla të kuqe një mëngjes të javës. Dikur selia e një agjencie botuese vendase, ajo ndërtesë moderne ishte për dekada më e larta në Prishtinë. Sot, ajo duket e vogël krahasuar me ndërtesat e larta ku ndodhen gjithnjë e më shumë kompani teknologjike, përfshirë SPEEEX, një kompani që ofron shërbime për bizneset dhe që synon të bëhet njëbrirëshi i parë i vendit.

Zhvillimi i shpejtë i teknologjisë në Kosovë nuk po ndryshon vetëm pamjen e qytetit. Ai po ndihmon edhe në uljen e një problemi të madh që ka ekzistuar pas luftës: papunësia e lartë tek të rinjtë. Zyrtarët dhe sipërmarrësit shpresojnë se kjo do të ndihmojë edhe në ndalimin e largimit të të rinjve nga vendi.

“Teknologjia është i vetmi sektor që i mban të rinjtë në Kosovë,” tha Lila, menaxher në Innovation Centre Kosovo, i cili prej afro 15 vitesh trajnon njerëz në aftësi kompjuterike. “Ata mund të qëndrojnë këtu nëse marrin paga të mira.”

Kanë kaluar pothuajse 20 vite që kur Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia, dhe ajo mbetet ende një nga vendet më të varfra në Europë. Megjithatë, ekonomia është rritur vazhdimisht dhe pritet të arrijë rreth 12 miliardë dollarë këtë vit. Sektori i teknologjisë dhe IT-së përbën rreth 6% të ekonomisë, sipas kryeministrit Albin Kurti.

Papunësia tek të rinjtë ka rënë nga 61% në vitin 2014 në rreth 10% në vitin 2025, sipas të dhënave zyrtare. Ky përmirësim filloi gjatë pandemisë Covid, kur njerëzit kalonin më shumë kohë në shtëpi para kompjuterëve.

Edhe pse Kosova nuk ka tërhequr ende kompani të mëdha si Amazon apo Google, rreth 45,000 njerëz punojnë në këtë sektor në rreth 2500 kompani lokale. Ata fitojnë mesatarisht rreth 1000 euro në muaj, më pak se në vendet e tjera të Europës, por pothuajse dy herë më shumë se mesatarja në vend. Pozicionet më të larta dhe puna në distancë për kompani ndërkombëtare paguhen edhe më mirë.

Pas luftës me Serbinë në vitin 1999, Kosova doli shumë e dëmtuar, me mbi 12,000 të vrarë dhe qindra mijëra njerëz që u larguan. Ekonomia varej nga ndihma ndërkombëtare dhe mbështetja politike nga SHBA dhe Europa. Në vitet që pasuan, rritja ekonomike nuk ishte aq e shpejtë sa prisnin qytetarët.

Donatorët, kryesisht Norvegjia, Luksemburgu dhe SHBA, e panë teknologjinë si një mënyrë për të përshpejtuar zhvillimin dhe kanë dhënë miliona euro në grante dhe programe mbështetëse që nga viti 2008.

Kjo e shtyu Innovation Centre Kosovo të përqendrohej në trajnimin e popullsisë së re, tha Lila.

Deri tani, rreth 11,000 nxënës, studentë që kanë lënë studimet dhe të diplomuar kanë kaluar nëpër këtë qendër, dhe rreth 90% e tyre kanë gjetur punë në teknologji. Qendra ka mbështetur edhe 700 startup-e, nga të cilat rreth 20% janë ende aktive.

Ndër këto startup-e janë Starlabs, një kompani zhvillimi softuerësh, dhe Kidsday Parentsapp, një aplikacion që synon të zëvendësojë raportet me letër në kopshte, nga Kosova deri në Bullgari.

Zhvillimi i teknologjisë është nxitur edhe nga investimet e diasporës, e cila nuk fokusohet më vetëm te pasuritë e paluajtshme apo shpenzimet e përditshme. Rreth një e treta e kosovarëve jetojnë jashtë vendit, kryesisht në Gjermani dhe SHBA.

Ata po lidhin bizneset ndërkombëtare me Kosovën dhe po shërbejnë si shembull për të rinjtë, shumë prej të cilëve flasin anglisht dhe gjermanisht.

Një shembull është Gjirafa, një kompani rajonale që fillimisht ishte si një motor kërkimi dhe më pas u zhvillua në një platformë tregtie online.

Në vitin 2025, Kosova tërhoqi një rekord prej 1 miliard euro investime të huaja dhe pritet ta kalojë këtë shifër këtë vit.

Orientimi i vendit drejt Perëndimit dhe bashkëpunimi ndërkombëtar janë të dukshme sidomos tek të rinjtë që punojnë në teknologji.

“Ne besojmë se mund ta digjitalizojmë rajonin përreth,” tha Bardh Kadiu nga Kidsday.

Ai, 38 vjeç, ka tetë punonjës dhe shpreson që kompania e tij të fillojë të nxjerrë fitim vitin e ardhshëm. Brenda pesë viteve, ai synon të arrijë miliona përdorues nga Europa deri në Lindjen e Mesme.

SPEEEX, kompania që ka zënë 15 kate në një ndërtesë të re në Prishtinë, planifikon të vazhdojë të punësojë njerëz, duke synuar të bëhet njëbrirëshi i parë i vendit brenda një viti e gjysmë. Kjo do të “ndryshonte të gjithë ekonominë,” tha Vigan Disha, 33 vjeç, drejtor i biznesit, i cili iu bashkua kompanisë në vitin 2018. “Mesazhi im është i thjeshtë: Mos u largoni nga Kosova, gjeni rrugën tuaj këtu.”

SPEEEX është rritur nga 15 punonjës para 10 vitesh në një nga punëdhënësit më të mëdhenj privatë në Kosovë, duke ofruar paga fillestare rreth tri herë më të larta se mesatarja në vend. Shërbimet e saj të kujdesit ndaj klientit janë kryesisht për kompani telekomunikacioni në Zvicër. Vetëm në zyrën e Prishtinës punojnë rreth 1500 njerëz, shumica prej tyre në të 20-at.

Për të mbushur boshllëkun mes arsimit dhe kërkesave të tregut, kompania ofron 9 muaj trajnim të brendshëm.

“Ka mungesë të arsimit të duhur në Kosovë, sidomos për aftësitë e së ardhmes, si inxhinieria, inteligjenca artificiale dhe të dhënat,” tha Disha. “Ne i trajnojmë dhe i përmirësojmë aftësitë e njerëzve vetë. Është e vetmja mënyrë.”

Ndërkohë që paratë nga teknologjia po ndikojnë në zhvillimin e Prishtinës, edhe falë një sistemi tatimor të favorshëm me 10% taksë të sheshtë, qyteti është mbushur me ndërtime të reja. Aktiviteti kryesor po zhvendoset në zonat me ndërtesa të larta, ku edhe kafene moderne, si Seven Sundays, ofrojnë ambiente të qeta dhe pa duhan.

Për të ndihmuar më tej zhvillimin e sektorit të teknologjisë, autoritetet lokale po u kërkojnë investitorëve të fokusohen më pak në ndërtime banimi dhe më shumë në zyra dhe hapësira pune.

“E dimë që kjo është e ardhmja,” tha kryetari i Prishtinës, Përparim Rama. “Shohim potencial për ta zhvilluar qytetin dhe për ta kthyer në një qendër të rëndësishme për teknologjinë dhe inteligjencën artificiale.”

Rama shtoi se qeveria duhet të bëjë më shumë për të tërhequr dhe mbajtur bizneset në vend.

Ai kërkoi reforma në arsim, që të përshtatet më mirë me nevojat e tregut, si dhe më shumë stabilitet politik, për të shmangur problemet si vitin e kaluar, kur parlamenti pati vështirësi në miratimin e ligjeve dhe buxhetit.

Sipas tij, Prishtina ka nevojë edhe për përmirësim të infrastrukturës, si rrugë dhe unaza, për të lehtësuar qarkullimin.

Edhe Lila theksoi se qeveria duhet të mbështesë më shumë industrinë e teknologjisë dhe arsimin, duke investuar më shumë në kërkim dhe zhvillim.

Gjithashtu nevojiten më shumë investime direkte në startup-e, lehtësime tatimore dhe mbështetje për një ekosistem më të fortë biznesi. Aktualisht, qeveria shpenzon dhjetëra milionë euro në vit për teknologjinë dhe sistemet digjitale, por shumica shkon për shërbime publike dhe infrastrukturë IT.

Ministrja e industrisë, tregtisë dhe inovacionit, Mimoza Kusari-Lila, tha se dëshiron ta ndryshojë këtë qasje dhe të bashkëpunojë më shumë me sektorin privat.

“Ende ka një brez që ka përjetuar jo vetëm luftën, por edhe varfërinë,” tha ajo. Por shtoi se, “tani kemi të gjitha mundësitë.”/ Bloomberg – Syri.net