Disa ngjarje nuk maten më me kalendarin, por me peshën morale që lënë mbi ndërgjegjen e njerëzve. Atëherë ditët pushojnë së qeni thjesht ditë, javët nuk janë më vetëm javë dhe vitet nuk rrjedhin sipas ritmit të zakonshëm të kohës. Historia fillon të ecë me një ritëm tjetër, më të ngadaltë dhe njëherazi më të rëndë, sepse çdo qytetar thirret të japë një përgjigje përballë pyetjes më të vështirë që mund t'i bëjë vetes: a do të pranojë të jetojë në paqe me padrejtësinë, apo do ta kundërshtojë atë, edhe kur duket e pathyeshme? Pikërisht në këto çaste lind protesta e vërtetë. Jo si zemërim kalimtar apo ritual politik, por si zgjim i ndërgjegjes.

Shqipëria jonë ndodhet sot në një nga këto udhëkryqe. Jo sepse është hera e parë që përballet me padrejtësinë. Përkundrazi. Historia e saj është e mbushur me pushtime, diktatura, varfëri dhe sakrifica. Ajo që e bën të veçantë kohën tonë është se padrejtësia nuk paraqitet më me fytyrën e egër të dhunës së hapur. Ajo vjen e buzëqeshur, e zbukuruar me propagandë, e mbështjellë me spektakël, e shoqëruar nga drita, muzikë, ekrane dhe premtime. Nuk të kërkon ta adhurosh me forcë; të kërkon vetëm të lodhesh, të heshtësh dhe të pranosh se asgjë nuk mund të ndryshojë. Kjo është arma më e sofistikuar e pushtetit autoritarist të Edi Ramës, që ka humbur lidhjen me qytetarin dhe kërkon që ta bindë njeriun se rezistenca është e kotë.

Prandaj protesta nuk duhet parë thjesht si një kundërvënie ndaj një qeverie apo ndaj një kryeministri të caktuar. Ajo është shumë më tepër. Është mbrojtja e dinjitetit të qytetarit. Është mënyra me të cilën shoqëria i kujton pushtetit të despotit se sovrani nuk banon në zyrat qeveritare, por në ndërgjegjen e lirë të njerëzve. Demokracia nuk vdes ditën kur pushteti bëhet arrogant; ajo fillon të vdesë ditën kur qytetari e konsideron arrogancën normale.

Edhe këto ditë po na thuhet se protestat nuk sjellin ndryshim. Kjo është gjysma e së vërtetës. Protesta nuk rrëzon gjithmonë menjëherë një pushtet, por ajo rrëzon diçka shumë më të rëndësishme: frikën. Dhe kur frika bie, pushteti fillon të humbasë themelin e tij më të fortë. Historia njerëzore është dëshmia më e madhe se asnjë regjim nuk është rrëzuar vetëm nga dobësia e vet. Ai është rrëzuar kur qytetarët kanë pushuar së besuari se ai ishte i përjetshëm.

Shqipëria është një vend që natyra e ka bekuar me një bujari të rrallë. Pak vende në Evropë kanë një pasuri kaq të shumëllojshme: male që ngrihen si kështjella mbi det, lumenj që zbresin nga shekujt, brigje që duken si një premtim i përhershëm i dritës, fusha pjellore, nëntokë të pasur, një histori të jashtëzakonshme dhe një popull që ka ditur të mbijetojë edhe në kohët më të errëta. Megjithatë, mbi këtë pasuri të madhe është ulur prej vitesh hija e një paradoksi të dhimbshëm. Sa më i pasur që është vendi dhe aq më i varfër është qytetari. Sa më të mëdha premtimet, aq më të vogla shpresat. Sa më shumë flitet për zhvillim, aq më shumë zbrazet vendi nga njerëzit e tij.

Ky nuk është më vetëm një problem ekonomik. Është një problem moral. Një komb nuk varfërohet vetëm kur i mungojnë paratë. Ai varfërohet kur i humbet besimi se mund të ndërtojë një të ardhme në vendin e vet. Ai varfërohet kur të rinjtë nuk ëndërrojnë më të jetojnë në Shqipëri, por vetëm të largohen prej saj. Ai varfërohet kur pensionisti e ndien veten barrë, kur prindi e sheh emigrimin si shpëtimin e vetëm të fëmijës dhe kur njeriu i ndershëm bindet se ndershmëria është pengesë për të jetuar.

Asnjë propagandë e pushtetit të sotëm manipulues nuk mund ta mbulojë këtë plagë. Ajo mund të mbulojë fasadat, por jo sytë e njerëzve. Mund të ndërtojë skena madhështore, por nuk mund të ndërtojë besim. Mund të prodhojë spektakël, por nuk mund të prodhojë drejtësi. Besimi nuk lind nga fjalimet. Ai lind kur qytetari ndien se shteti e trajton me dinjitet dhe se ligji është i barabartë për të gjithë.

Në këtë pikë, protestat e sotme fitojnë një kuptim shumë më të madh sesa tubime politike. Ato bëhen një akt i rikthimit të dinjitetit. Qytetari nuk ka dalë në shesh vetëm për të kundërshtuar. Ai ka dalë për t'i thënë vetes se ende nuk është dorëzuar. Se ende beson se Shqipëria nuk është prona e askujt, por trashëgimia e të gjithëve. Se nuk pranon ta zëvendësojë shpresën me cinizmin.

Ka njerëz që pyesin: "Çfarë do të ndryshojë një protestë tjetër?" Por ndoshta pyetja duhet të jetë krejt tjetër: "Çfarë do të ndodhë me një shoqëri që nuk proteston më?" Sepse një popull që nuk reagon nuk fiton qetësi; ai humbet lirinë. Heshtja nuk është gjithmonë shenjë stabiliteti. Ajo kështu bëhet zhurma e padukshme e dorëzimit.

Historia nuk ka qenë kurrë në anën e indiferentëve. Ajo u ka dhënë të drejtë atyre që kanë ditur të mbrojnë parimet edhe kur nuk kishin garanci për fitore. Çdo liri që gëzojnë sot shoqëritë demokratike është fituar nga njerëz që në kohën e tyre konsideroheshin idealistë, të padurueshëm ose të pamundur. Po të kishin menduar vetëm për suksesin e menjëhershëm, shumë prej tyre nuk do ta kishin nisur kurrë betejën.

Prandaj vazhdimi i protestës nuk duhet të mbështetet mbi zemërimin. Zemërimi lodhet shpejt. Duhet të mbështetet mbi bindjen morale. Bindja është ajo që i jep qëndrueshmëri qytetarit. Është ajo që e bën të kthehet përsëri në shesh, jo sepse e urdhëron dikush, por sepse ndërgjegjja nuk e lë të rrijë në shtëpi.

Asnjë shoqëri nuk ndërtohet mbi kultin e individit. Ajo ndërtohet mbi forcën e institucioneve, mbi llogaridhënien dhe mbi respektin ndaj ligjit. Derisa ky pushtet është identifikuar me një njeri të vetëm, demokracia ka humbur frymën e saj. Dhe kur kritika trajtohet si armiqësi, mendimi ndryshe si pengesë dhe qytetari si spektator, kjo është arsyeja pse mbrojtja e demokracisë nuk është detyrë vetëm e politikanëve. Është para së gjithash detyrë e qytetarëve.

Në fund të fundit, një protestë nuk është marshim kundër një njeriu. Ajo është ecje drejt një ideali. Kundërshtimi ka vlerë vetëm kur shoqërohet me vizion. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm të largohet nga gabimet, por ajo ka nevojë të afrohet drejt një modeli të ri të jetës publike, ku ndershmëria të mos jetë përjashtim, drejtësia të mos jetë privilegj dhe shpresa të mos jetë luks.

Kjo është arsyeja pse çdo qytetar sot që i bashkohet kësaj përpjekjeje duhet ta ndiejë veten pjesë të një misioni më të madh se politika e ditës. Qeveritë ndryshojnë. Kryeministrat vijnë e ikin. Por kombi mbetet. Dhe kur kombi mbetet, mbetet edhe përgjegjësia jonë për ta lënë atë më të drejtë, më të lirë dhe më të denjë sesa e gjetëm.

Ndoshta brezat që do të vijnë nuk do t'i kujtojnë të gjitha fjalimet e mbajtura në sheshe. Nuk do të mbajnë mend as parullat, as debatet e pafundme të ditës. Por ata do të pyesin një gjë të vetme: çfarë bënë qytetarët kur e ndien se demokracia po dobësohej? A heshtën apo folën? A u tërhoqën apo qëndruan? A pranuan të jetonin me frikën, apo zgjodhën të jetonin me dinjitet?

Pikërisht këtu qëndron madhështia e këtyre protestave. Ato nuk maten me numrin e njerëzve që mbushin një shesh, por me numrin e ndërgjegjeve që refuzojnë të dorëzohen. Dhe kur një komb arrin në atë pikë ku ndërgjegjja zgjohet njëkohësisht në mijëra njerëz, historia fillon të ndryshojë, jo me zhurmë, por me atë qetësinë e madhe që kanë vetëm të vërtetat e pamposhtura.

Shqipëria nuk ka nevojë për qytetarë që presin shpëtimtarë. Ajo ka nevojë për qytetarë që kuptojnë se liria nuk është dhuratë, por përgjegjësi. Se demokracia nuk është një gjendje e fituar përgjithmonë, por një vepër që duhet mbrojtur çdo ditë. Dhe se e ardhmja nuk ndërtohet duke pritur që dikush tjetër ta ndryshojë vendin, por duke qenë secili pjesë e ndryshimit.

Vetëm atëherë protesta pushon së qeni një ngjarje e zakonshme politike. Ajo bëhet një kapitull i historisë morale të një kombi. Dhe pikërisht atëherë, kur qytetari ngrihet jo për interesin e vet, por për dinjitetin e Shqipërisë, e vërteta nuk duket më si një ëndërr e largët. Ajo bëhet një prani e afërt, e prekshme dhe e pashmangshme, sepse asnjë pushtet nuk është më i fortë se një popull që ka vendosur të mos heqë dorë nga liria dhe nga dinjiteti i tij.