Nga kryeqyteti, Teherani, deri në qytetin e shenjtë të Mashhadit, Irani që pashë ishte një vend me shumë shtresa: sfidues, por edhe i lodhur; i dëshpëruar, por edhe plot shpresë.

Nga Abdi Latif Dahir - NYT/

Para se të shkelja në Iran, vendi kishte nisur tashmë të më tregonte një version të historisë së tij moderne.

Gjithçka filloi në fluturimin e Iran Air. Në xhepin e sediljes përpara çdo pasagjeri ndodhej një fletëpalosje me portretin e Ajatollah Ali Khameneit, udhëheqësit suprem të vendit, i cili ishte vrarë disa muaj më parë, në fillim të sulmeve amerikano-izraelite ndaj Iranit. Mesazhi ishte i qartë. Përpara se vizitorët të shihnin rrugët e Teheranit apo të flisnin me qoftë edhe një iranian, ata prezantoheshin me një komb në zi, të vendosur të theksonte agresionin e huaj që kishte përjetuar.

Kur mbërrita në aeroport, portretet e Ajatollah Khameneit mbikëqyrnin sallën e mbërritjeve. Banderola gjigante shpallnin qëndresën. Posterat dhe flamujt bënin thirrje për hakmarrje. Mesazhi i udhëheqësve iranianë ishte i qartë: vendi kishte vuajtur. Kishte mbijetuar dhe bota duhej t'i shihte të dyja.

Mbërrita në Iran në fillim të korrikut si pjesë e ekipit të parë të gazetarëve të New York Times që u lejua të hynte në vend që nga fillimi i luftës në fund të shkurtit. Para kësaj, mijëra protestues ishin vrarë pas protestave kundër qeverisë që nisën në fund të dhjetorit. Ne u lejuam të raportonim për ceremonitë mortore të Ajatollah Khameneit, të shoqëruar nga një përkthyes i caktuar nga qeveria dhe një udhërrëfyes.

Kaluan disa ditë duke raportuar në Teheran, kryeqytetin, përpara se të udhëtonim drejt Mashhadit, vendlindjes së ajatollahut dhe qytetit ku ai do të varrosej. Gjatë vizitës sonë, lufta, e cila ishte ndalur përkohësisht falë një armëpushimi të brishtë, nisi të ndizet sërish.

Megjithëse Irani që hasëm ishte formësuar nga lufta, ai nuk përcaktohej vetëm prej saj.

Edhe pse shteti përpiqej të shfaqte forcë, qëndrueshmëri dhe unitet kombëtar, njerëzit që takuam zbuluan një realitet shumë më të ndërlikuar. Pamë dhimbje të shoqëruar me një ndjenjë të fortë krenarie kombëtare, kundërshtim ndaj qeverisë të përzier me shqetësim për ndërhyrjen e huaj, stile jetese të dukshme liberale që zhvilloheshin paralelisht me ceremonitë fetare të zisë, si edhe zemërim ndaj Izraelit dhe Shteteve të Bashkuara, krahas pakënaqësisë për vështirësitë ekonomike dhe kufizimet shtetërore.

Për ta kuptuar Iranin, duhej t'i mbaje parasysh të gjitha këto realitete njëkohësisht.

Hyrja në Teheran

Ndalesa jonë e parë ishte Pallati i Golestanit.

Zgjedhja e qeverisë nuk ishte aspak rastësore. Ajo donte të tregonte se lufta kishte goditur jo vetëm objektiva ushtarake, por edhe vende që qëndrojnë në zemër të historisë dhe identitetit të Iranit.

Ky kompleks i madh, pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, i përket një periudhe të historisë iraniane që i paraprin Republikës Islamike. Dikur ishte selia ceremoniale e dinastisë Kaxhare, ku mbretërit persë mbanin oborrin mbretëror nën tavane të mbuluara me pasqyra shkëlqyese dhe zbukurime të ndërlikuara me pllaka qeramike.

Tani, disa pjesë të tij mbanin plagë të reja pasi ishin dëmtuar nga një sulm që kishte në shënjestër një ndërtesë të gjyqësorit aty pranë.

Shadi Jafari, e cila drejtonte turin për mediat, tha se ishte "për të ardhur keq" që pallati kishte mbijetuar shekuj të tërë historie iraniane, vetëm për t'u plagosur nga një luftë moderne.

Gjatë gjithë udhëtimit tonë, hasëm kudo kujtime të shtrirjes së gjerë të sulmeve.

Në Universitetin e Teknologjisë Sharif, një nga institucionet akademike më prestigjioze të Iranit, ndërtesat e dëmtuara ishin shembur në grumbuj betoni dhe metali të shtrembëruar. Qendra iraniane e kërkimeve hapësinore ishte shndërruar në një grumbull katesh të rrëzuara. Kompleksi sportiv Azadi, një arenë simbolike ku prej kohësh mbaheshin koncerte të mëdha, aktivitete sportive dhe tubime publike, ishte kthyer në gërmadha. Zyrtarë amerikanë dhe izraelitë kanë deklaruar se disa objekte civile përdoren nga forcat iraniane të sigurisë për të gjeneruar të ardhura ose për të prodhuar materiale që mund të përdoren për qëllime ushtarake.

Ky shkatërrim, së bashku me vrasjen e drejtuesve të lartë ushtarakë, të inteligjencës dhe të politikës, rëndonte mbi ceremoninë mortore të ajatollahut, e cila përkonte me Muharremin, muajin kur myslimanët shiitë përkujtojnë martirizimin e Imam Huseinit, nipit të Profetit Muhamed. Këtë vit, humbjet e luftës së fundit ishin ndërthurur me atë rrëfim shekullor të sakrificës dhe martirizimit.

Shumë prej pjesëmarrësve në ceremoni nuk flisnin për kompromis. Ata kërkonin hakmarrje. Donin që Presidenti Trump të vritej. Për ta, diplomacia ishte dobësi.

Në kompleksin e lutjeve Grand Mosalla në Teheran, një grua na tha se Irani ishte sulmuar nga ushtria më e fuqishme në botë dhe megjithatë vazhdonte të qëndronte në këmbë. Për të, vetëm kjo ishte një fitore.

Një burrë mbante në dorë një gazetë të zverdhur nga koha, nga epoka e Ajatollah Ruhollah Khomeinit, i cili vdiq në vitin 1989, ku ishte botuar deklarata e tij se "askush nuk ka të drejtë të negociojë me Amerikën". Krahas saj mbante një pankartë të shkruar me dorë ku lexohej: "Ky është rezultati i negociatave."

Kur Ahmad Vahidi, komandanti i Gardës së fuqishme Revolucionare Islamike, u shfaq vetëm pak metra larg vendit ku qëndroja pas lutjeve mortore, turma shpërtheu në thirrjet: "Hakmarrje! Hakmarrje!"

I njëjti qëndrim ndahej edhe nga Seyed Mustafa, një biznesmen që kishte ardhur nga qyteti jugperëndimor i Ahvazit. "Qëndresa dhe hakmarrja janë të vetmet rrugë përpara," tha ai.

Botë paralele

Vetëm pak kilometra larg vendit ku për disa ditë me radhë ishin mbledhur pjesëmarrësit në ceremonitë mortore, shfaqej një pamje krejt tjetër.

Në veri të Teheranit, zonën më të pasur të qytetit, të rinjtë mbushnin lokalet e sanduiçeve, kafenetë dhe dyqanet elegante. Makina luksoze lëviznin ngadalë mes trafikut të natës. Djem të rinj me tatuazhe dhe pantallona të shkurtra mbanin ende fashot e freskëta pas ndërhyrjeve estetike në hundë. Gra të veshura me bluza që u linin shpatullat zbuluar udhëtonin me motoçikleta, ndërsa flokët u valëviteshin pas.

Në një restorant ku hëngrëm darkë, nga altoparlantët dëgjohej muzikë me zërin e një këngëtareje. Vetëm pak javë më parë, një këngëtare ishte dënuar me 74 goditje me kamxhik, sepse kishte performuar në një koncert pa mbajtur hixhab.

Duke vështruar sallën, një nga shoqëruesit e caktuar nga qeveria tha, pothuajse me humor: "Për njerëzit këtu, është sikur Ajatollah Khamenei të mos ketë vdekur."

Ishte një pranim i përmbajtur i realitetit paralel në të cilin kishim hyrë.

Shumë nga iranianët që iu afruam ishin jashtëzakonisht të sjellshëm. Na pyesnin se nga vinim. Donin të dinin pse kishim ardhur. Megjithatë, askush nuk pranoi të intervistohej me emër. Herë pas here kërkonin ndjesë.

"Nuk dua telashe."

"Pse duhet të flas me gazetarët? Jam i çmendur?"

"Ju e kuptoni."

Heshtja e tyre ishte një formë dëshmie më vete.

Lufta e përditshme për mbijetesë

Përtej politikës, një tjetër krizë përshkonte shumë nga bisedat: lufta për të siguruar jetesën.

Lufta kishte përshpejtuar vështirësitë financiare që shumë iranianë i ndienin prej vitesh për shkak të sanksioneve, korrupsionit dhe izolimit ekonomik.

Ndërprerjet shumëmujore të internetit kishin paralizuar bizneset, përfshirë një pjesë të sektorit të zhvilluar të teknologjisë në Iran, duke shkaktuar pushime masive nga puna. Zhvlerësimi i vazhdueshëm i monedhës kishte ulur fuqinë blerëse. Të diplomuarit në universitete flisnin për vështirësitë në gjetjen e një pune të qëndrueshme. Ata që punonin shqetësoheshin se pagat nuk u mjaftonin më për të përballuar jetesën.

Në një restorant, një punonjës na u afrua pranë tualetit për të na thënë se restoranti do të detyrohej të mbyllej gjatë ceremonive mortore që po afroheshin, duke e lënë atë pa pagën që i duhej për të ushqyer familjen. Ai ngriti supet ndërsa fliste, sikur zhgënjimi ishte bërë aq i zakonshëm, sa nuk shkaktonte më zemërim.

Për shumë iranianë, ceremonia mortore u bë gjithashtu një tregues i prioriteteve të shtetit. Ndërsa organizoheshin ceremoni madhështore zie, me sisteme freskuese me ujë, ujë falas dhe ushqim falas, disa iranianë thoshin se po jetonin mes mungesave të ujit dhe ndërprerjeve të energjisë elektrike.

Mënyra se si u organizuan dhe u zhvilluan ceremonitë mortore të Ajatollah Khameneit krijoi "një ndjenjë thellësisht shqetësuese pabarazie dhe diskriminimi", tha Lida, 44 vjeçe, studente doktorature, e cila foli me telefon nga Teherani dhe kërkoi që mbiemri i saj të mos publikohej nga frika e hakmarrjes.

"Qeveria nën autoritetin e tij dukej se mbështeste vetëm një pjesë të shoqërisë, ata që konsideroheshin pjesë e rrethit të brendshëm ose besnikë të regjimit," tha ajo. "Dhe kjo pasqyrohet qartë edhe në mënyrën se si janë zhvilluar ceremonitë e varrimit të tij."

Largimi nga Irani

Udhëtimi ynë përfundoi në Mashhad, ku do të varrosej Ajatollah Khamenei. Në faltoren e Imam Rezas u mblodhën njerëz të ardhur nga mbarë bota për t'i bërë nderimet e fundit. Por edhe këtu, kujtimet e luftës ndërprisnin atmosferën e përkushtimit fetar.

Në sallën e mbërritjeve të aeroportit të Mashhadit ishin ekspozuar dhjetëra çanta shkolle, kryesisht rozë dhe blu, në kujtim të fëmijëve që u vranë kur një sulm amerikan goditi shkollën e tyre në qytetin jugor të Minabit, në ditët e para të luftës. Pranë çantave ishin vendosur trëndafila dhe këpucë fëmijësh.

Në një furrë buke në pazarin e qytetit, një punonjës kishte ngjitur në derë fotografinë e nipit të tij, një marinar që, sipas tij, u vra kur një nëndetëse amerikane goditi me silur anijen ku ndodhej.

Vetëm pak orë më parë, Shtetet e Bashkuara kishin rivendosur sanksione ndaj naftës iraniane dhe kishin kryer sulme të reja brenda Iranit. Armëpushimi kishte nisur tashmë të prishej, duke i lënë vend një vale të re luftimesh që edhe një herë kishte përfshirë rajonin.

Disa orë pas varrimit të ajatollahut, u nisëm me makinë drejt kufirit me Afganistanin. Në pikën e emigracionit, dy oficerë më ftuan pranë sportelit të tyre. Me anglishten e tyre të kufizuar, njëri prej tyre shkroi disa fjalë në një aplikacion përkthimi në telefon dhe ma tregoi ekranin.

"Çfarë mendoni për Iranin dhe popullin e tij?" shkruhej aty.

Teksa ngrita sytë nga telefoni, oficeri tjetër më pyeti duke buzëqeshur:

"A mendoni se jemi të fortë?"

Në shumë mënyra, këto ishin pyetjet që na kishin shoqëruar gjatë gjithë udhëtimit.

Irani e kaloi të gjithë udhëtimin tim duke i kërkuar botës të njihte forcën e tij.

Populli i tij dha një përgjigje shumë më të ndërlikuar: po, forcë, por edhe dhimbje, sfidë, lodhje, frikë dhe shpresë. /NYT – Syri.net