Paradoksi nordik: edhe vendet më të barabarta në botë nuk po arrijnë ta ulin dhunën ndaj grave

Pothuajse një në tri gra në Bashkimin Europian ka përjetuar dhunë fizike, kërcënime ose dhunë seksuale që nga mosha 15-vjeçare. Kjo përkthehet në rreth 50 milionë gra. Këto janë gjetjet e anketës më të fundit të BE-së për dhunën me bazë gjinore, e cila u mbështet në intervista me më shumë se 114 mijë gra.
 
Ajo që e bën këtë shifër alarmante nuk është vetëm përmasa e saj, por edhe fakti që mbetet e pandryshuar. Dhjetë vjet më parë, anketa e parë në shkallë të BE-së nxori të njëjtin rezultat. Siç u shpreh drejtori i Agjencisë së Bashkimit Europian për të Drejtat Themelore: "Edhe pas një dekade, vazhdojmë të shohim të njëjtat nivele tronditëse dhune."
 
Në një artikull të botuar së fundmi në revistën Nature Communications, analizova nëse Objektivi 5.2 i Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm të Kombeve të Bashkuara, që synon eliminimin e të gjitha formave të dhunës ndaj grave dhe vajzave deri në vitin 2030, është realist.
 
Përgjigjja e pakëndshme është jo. Jo deri në vitin 2030 dhe jo me ritmin aktual.
 
Një problem që po përkeqësohet

Statistikat e BE-së përputhen në mënyrë të habitshme me atë që shihet në nivel global. Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) e cilëson dhunën ndaj grave si një problem të shëndetit publik me "përmasa pandemike". Vlerësimet e saj më të fundit, të publikuara në vitin 2025, tregojnë se 30.4% e grave në mbarë botën, rreth 840 milionë gra, kanë përjetuar dhunë fizike ose seksuale gjatë jetës së tyre.
 
Këto shifra kanë mbetur pothuajse të pandryshuara për më shumë se dy dekada. OBSH-ja i përshkruan uljet e fundit si minimale, shumë të ngadalta dhe larg asaj që nevojitet. Madje, edhe këto të dhëna mund të mos pasqyrojnë plotësisht realitetin, pasi shumë gra nuk e raportojnë dhunën në anketa, ndërsa forma të tjera abuzimi, si dhuna psikologjike, kontrolli detyrues, abuzimi ekonomik apo ngacmimet në internet, nuk përfshihen plotësisht në statistikat kryesore.
 
Paradoksi nordik

Ndoshta gjetja më befasuese është vendi ku regjistrohen nivelet më të larta të dhunës. Në anketën e BE-së të vitit 2024, prevalenca ishte 57% në Finlandë, 52% në Suedi dhe 47% në Danimarkë, të gjitha shumë mbi mesataren e BE-së prej 30.7%. Këto vende janë ndër më të zhvilluarat në botë dhe renditen vazhdimisht në krye të klasifikimeve globale për barazinë gjinore.
 
Ky fenomen, i njohur si "paradoksi nordik", sfidon një supozim të përhapur: se zhvillimi ekonomik dhe barazia gjinore, në vetvete, do të çojnë në uljen e dhunës. Këta faktorë janë të rëndësishëm, por dukshëm nuk mjaftojnë për ta parandaluar atë.
 
Nëse shoqëritë më të zhvilluara dhe më të barabarta në botë nuk arrijnë ta ulin dhunën ndaj grave, çfarë shprese ka për vendet e tjera?
 
Gratë e reja janë më të rrezikuara

Në BE, gratë e moshës 18 deri në 29 vjeç raportojnë nivele më të larta dhune sesa mesatarja e përgjithshme. Ky model u vu re edhe dhjetë vjet më parë dhe nuk ka treguar përmirësim. Brezat e rinj janë rritur me më shumë diskutime publike për barazinë gjinore dhe me më shumë fushata ndërgjegjësimi se çdo brez para tyre.
 
Nëse masat aktuale parandaluese do të funksiononin, do të prisnim të shihnim një rënie të qartë të dhunës. Por të dhënat nuk e tregojnë këtë.
 
Ndërkohë, edhe vetë format e dhunës po ndryshojnë. Teknologjia digjitale ka hapur rrugë të reja për ngacmim, kontroll dhe poshtërim: përndjekje në internet, kërcënime në rrjetet sociale, shantazh seksual, shpërndarje pa pëlqim të imazheve intime dhe krijimi me inteligjencë artificiale i videove apo imazheve pornografike të rreme. Edhe pse këto mjete nuk shkaktojnë drejtpërdrejt dhunë fizike, ato e bëjnë abuzimin më të lehtë për t'u kryer, më të vështirë për t'u shmangur dhe më të shpejtë për t'u përhapur.
 
Njohuritë ekzistojnë, por reagimi mbetet i pamjaftueshëm

Realiteti i dhunës ndaj grave është thellësisht shqetësues. Por të jesh realist nuk do të thotë të dorëzohesh. Përkundrazi, përmasat e vazhdueshme të këtij problemi kërkojnë një përgjigje shumë më ambicioze.
 
Të dhënat nuk tregojnë se objektivi i OKB-së për eliminimin e të gjitha formave të dhunës ndaj grave dhe vajzave deri në vitin 2030 ka dështuar, apo se është i paarritshëm. Ato tregojnë hendekun e madh midis ambicies së këtij objektivi dhe shkallës, intensitetit dhe koherencës së përpjekjeve aktuale për ta arritur.
 
Në fakt, mjetet për ta luftuar këtë problem tashmë ekzistojnë. Kërkimet e dekadës së fundit kanë identifikuar strategji parandaluese që kanë dhënë rezultate të provuara në uljen e dhunës. Korniza RESPECT Women e OBSH-së, e përditësuar së fundmi mbi bazën e analizave sistematike globale, i organizon këto prova në shtatë strategji të ndërlidhura. Ato përfshijnë fuqizimin e grave, ndryshimin e normave të dëmshme gjinore, forcimin e shërbimeve për të mbijetuarat dhe uljen e varfërisë.
 
Kjo kornizë vlerëson veçmas provat për vendet me të ardhura të larta dhe ato me të ardhura të ulëta ose mesatare. Vetë ky dallim tregon se kërkimet për parandalimin e dhunës janë zhvilluar në mënyrë të pabarabartë në vende të ndryshme.
 
Megjithatë, asnjë strategji e vetme nuk mjafton. Parandalimi efektiv kërkon kombinimin e masave në nivel individual, komunitar dhe shoqëror. Dhe, siç thekson edhe vetë korniza RESPECT, matësi kryesor i suksesit është nëse këto përpjekje sjellin ulje të matshme të dhunës në nivel të popullsisë. Sipas këtij standardi, përpjekjet aktuale janë qartazi të pamjaftueshme.
 
Problemi është se mjetet që kanë rezultuar efektive nuk po zbatohen në shkallën dhe për kohëzgjatjen e nevojshme. Fushatat nisin, por nuk vazhdojnë. Ligjet miratohen, por nuk financohen dhe nuk zbatohen siç duhet. Pengesa kryesore nuk është mungesa e njohurive, por hendeku i vazhdueshëm midis angazhimeve dhe veprimeve konkrete, si edhe mungesa e burimeve, vullnetit politik dhe llogaridhënies për t'i përdorur ato siç duhet.
 
Një krizë me përmasa pandemike

Afati i vitit 2030 mund të jetë tashmë i paarritshëm, por kjo nuk do të thotë se objektivi duhet të braktiset. Një problem që prek qindra miliona gra nuk mund të trajtohet si një çështje dytësore politike.
 
Kur bota përballet me emergjenca të tjera të mëdha shëndetësore, mobilizohen shkenca, fondet dhe bashkëpunimi ndërkombëtar. Edhe dhuna ndaj grave kërkon të njëjtin nivel ambicieje: investime afatgjata, prova më të forta shkencore dhe më shumë përgjegjësi publike.
 
Paradoksi nordik tregon se dhuna ndaj grave nuk do të zhduket automatikisht vetëm sepse shoqëritë bëhen më të pasura ose më të barabarta. Për ta luftuar atë nevojiten masa të qëllimshme, të vazhdueshme dhe të matshme, të mbështetura nga vullneti politik dhe llogaridhënia në përputhje me përmasat e kësaj krize. Premtimi për t'i dhënë fund dhunës ndaj grave duhet të kalojë nga një aspiratë në një realitet.