Kur leja nuk mjafton/ Rasti i mozaikut dhe kufijtë e papërcaktuar të artit publik në Shqipëri

Nga Felix Bilani 

Ngjarja e ditëve të fundit, ku një fotografi sociale e vendosur para një mozaiku monumental ka ndezur një debat të gjerë në qarqet e artit, zbulon një të vërtetë të pakëndshme, në Shqipëri, arti publik vazhdon të mbetet në një terren gri mes simbolit, institucionit dhe interpretimeve të rastit.

Edhe nëse autorja e fotografisë ka marrë miratimin institucional diçka që shumë e besojnë si të mundshme debati që shpërtheu tregon se problemi nuk është thjesht juridik. Problemi është më i thellë, më strukturor dhe shumë më domethënës. Ai flet për mungesën e një kulture institucionale që mbron vlerat e artit publik dhe për trajtimin e rasteve të tilla si çështje personale ose si çështje marketingu, jo si çështje të integritetit artistik dhe trashëgimisë kulturore.

Leja nuk është garanci respekti

Po të ishte vetëm një çështje lejeje, debati do të kishte mbaruar para se të fillonte. Por leja  sidomos në realitetin shqiptar  nuk është sinjal i kompetencës, as i vlerësimit estetik, as i përgjegjësisë ndaj trashëgimisë. Shpesh, lejet jepen si miratim formal, të çliruar nga reflektimi profesional që kërkon një vepër monumentale. Ato shihen si protokoll, jo si proces.

Dhe pikërisht këtu lind problemi: institucionet nuk mjaftojnë të jenë “dakord”. Ato duhet të jenë garante të integritetit të veprave artistike që administron shteti. Në vend të kësaj, shpesh ato funksionojnë me logjikën e “miratimit të radhës”, duke mos marrë parasysh pasoja estetike, historike apo etike.
Vepra monumentale nuk është sfond është identitet

Mozaiku ku u vendos fotografia nuk është një dekor. Nuk është një mur i zbrazët mbi të cilin mund të projektohet çdo kauzë, sado humane apo moderne të jetë ajo. Mozaiku është një vepër me histori, me ideologji, me vlera të ngulitura në memorien kolektive.

Vendosja e një posteri simbolik para tij mund të mos jetë shkelje fizike. Por është një ndërhyrje konceptuale një “ri-lexim” i imponuar  që ndryshon marrëdhënien e publikut me veprën. I heq asaj autonominë, i ndërpret narrativën, e përdor si trampolinë për një mesazh tjetër.
Arti monumental ka fuqinë e vet. Nuk ka nevojë të bëhet “skenografi” për aktualitetin.

Shqipëria e mungesës së standardeve, institucionet pa komisione, komisionet pa autoritet

Ajo që ky rast nxori në pah është boshllëku i madh mes praktikës së institucioneve dhe standardeve që duhen për mbrojtjen e artit publik. Në vende me traditë kulturore të konsoliduar, çdo përdorim i një vepre monumentale kalon përmes komisioneve artistike, diskutohet, peshon, analizohet. Jo për të ndaluar lirinë, por për të garantuar kuptimin, kontekstin dhe integritetin.

Në Shqipëri, lejet shpesh jepen në mënyrë procedurale, jo profesionale. Dhe kur shfaqen reagime, përgjigjja mbetet e njëjtë: “kishte leje”. Por leja nuk është analizë. As aprovimi nuk është vlerësim estetik.

Dhe kur institucionet nuk vendosin standarde, është shoqëria civile, komuniteti artistik dhe vetë opinioni publik që duhet të mbajnë përgjegjësinë e debatit.
Kauzat e mira nuk justifikojnë estetikën e dobët

Edhe më e ndjeshme bëhet situata kur në lojë futen kauza të rëndësishme, si ndërgjegjësimi për kancerin. Është një rrezik i madh estetik dhe etik që kauzat humane të shfrytëzohen për të krijuar imazhe “goditëse” në kurriz të artit publik. Kjo nuk ka të bëjë me qëllimin e fotografes. Qëllimi mund të jetë fisnik. Por efekti i ndërhyrjes së pavetëdijshme mbi një vepër monumentale mbetet problematik.

Nëse në Shqipëri të gjithë bien dakord për të njëjtën gjë, ajo është kjo. Arti publik meriton më shumë kujdes se sa një postim viral.

Ky debat nuk duhet të shuhet, duhet të institucionalizohet

Reagimet e ashpra që ka shkaktuar fotografia nuk janë histeri. Janë shenjë e një ndjeshmërie që deri tani është neglizhuar nga institucionet. Janë dëshmi se artistët dhe publiku presin më shumë standarde, më shumë profesionalizëm, më shumë përgjegjësi.

Kjo ngjarje duhet të përdoret si pikënisje për:

-Hartimin e protokolleve të qarta për përdorimin artistik të monumenteve,

-Krijimin e komisioneve të pavarura estetike,

-Rritjen e transparencës në vendimmarrje.

-Përfshirjen e komunitetit të artit në proceset konsultative.

Sepse arti publik nuk është pronë e një institucioni. Është pronë e një kombi.

Rasti i fotografisë është simptomë, jo problem

Debati nuk është mes artistas dhe mozaikut. Debati është mes Shqipërisë së vlerave kulturore që duhet të mbrojmë dhe Shqipërisë së improvizimit institucional që vazhdojmë të tolerojmë.

Dhe nëse ka një mësim që del nga kjo ngjarje, ai është ky:

Leja mund të japë të drejtë formale, por nuk siguron të drejtë morale.

As estetike. As historike. As kulturore.

Dhe derisa institucionet tona të kuptojnë këtë, do të vazhdojmë të shohim vepra monumentale të kthehen në sfond për idetë e radhës me çmimin e shuarjes së kuptimit të tyre.