Seksi, Stalini dhe Shostakoviçi: historia e operës së vitit 1934 nga e cila u largua udhëheqësi sovjetik

Nga Pauline Fairclough/

Në BBC Proms në shtator, Albert Hall do të shfaqë një koncert me operën e diskutueshme të vitit 1934 nga Dmitri Shostakoviç, Zonja Makbeth e distriktit të Mtsenskut.

E bazuar në novelën e vitit 1865 nga Nikolai Leskov, ajo rrëfen historinë e Katerina Izmailovës së vetmuar, e cila bie në dashuri me Sergein, një punëtor të burrit të saj, dhe shtyhet deri në vrasje. Në adaptimin e tij, Shostakoviç futi dy skena tronditëse: një sulm ndaj shërbëtores Aksinja dhe një skenë të dhunshme seksuale mes Katerinës dhe Sergeit.

Kur u shfaq për herë të parë në Leningrad dhe Moskë në vitin 1934, Zonja Makbeth pati sukses të madh te publiku sovjetik, dhe në vitin 1936 vetë Stalini ndoqi një shfaqje. I zhgënjyer nga stili modern i muzikës, ai u largua në mes, duke thënë: “Kjo është rrëmujë, jo muzikë”, një frazë që u përsërit si titull në një editorial të ashpër të gazetës Pravda dy ditë më vonë.

Të gjitha shfaqjet e mëtejshme u tërhoqën dhe nuk u dëgjua më kurrë për të në Rusi gjatë jetës së Shostakoviçit. Fakti që ne e dëgjojmë sërish sot do ta kishte habitur Shostakoviçin.

Pas vdekjes së Stalinit në vitin 1953, Shostakoviçi e nxori partiturën dhe e rishikoi, duke e riemërtuar Katerina Izmailova. Shumica e ndryshimeve ishin të vogla, përveç njërit: ai e hoqi plotësisht skenën seksuale të Katerinës.

Versioni i përditësuar u prit mirë në Bashkimin Sovjetik, por kur Katerina Izmailova bëri turne në Europë gjatë viteve 1960, kritika ishte e vakët. Në kulmin e Luftës së Ftohtë, nuk kishte shumë dëshirë për të lavdëruar Shostakoviçin si gjeni.

Rikthimi i Zonjës Makbeth

Por në vitin 1979, violonçelisti rus në mërgim, Mstislav Rostropoviç, gjeti një partiturë të versionit origjinal të Zonjës Makbeth në Europë dhe e regjistroi me EMI. Shtëpitë e operës shpejt shprehën dëshirën për ta shfaqur, duke anashkaluar versionin Katerina Izmailova.

Po atë vit u publikua libri që u paraqit si kujtimet e Shostakoviçit, Testimony, duke nxitur më shumë interes për kompozitorin. Megjithatë, autenticiteti i tij u vu menjëherë në dyshim dhe kërkimet e mëvonshme e kanë diskredituar pretendimin se ishte i vërtetë.

Por pak kush do të kundërshtonte mesazhin e përgjithshëm të Testimony: Shostakoviçi e urrente regjimin sovjetik dhe vuajti trauma të thella psikologjike gjatë viteve të Stalinit. Nga ky moment, mënyra se si njerëzit e dëgjonin muzikën e Shostakoviçit ndryshoi. U pretendua se pakënaqësia e tij politike ishte e dëgjueshme edhe në vetë notat.

Aty ku kritikët ishin mërzitur nga Katerina Izmailova, u elektrizuan nga kjo Zonjë Makbeth e re-por-e-vjetër, plot erotizëm. Me zbulimet e Testimony në mendje, fakti i inskenimit të seksit në Rusi e viteve ’30, dekada e spastrimeve të Stalinit, dukej radikal dhe emocionues. Kritika madje supozoi se kjo ishte arsyeja pse Stalini ishte fyer kaq shumë nga opera. Si rrjedhojë, regjisorët nisën të inskenonin si skenën e sulmit ndaj Aksinjës ashtu edhe skenën seksuale mes Katerinës dhe Sergeit në mënyrat më shokuese të mundshme.

Udhëzimet e skenës në Leningrad dhe Moskë në vitin 1934 paraqisnin Sergein duke e rrotulluar Aksinjën në një fuçi, por në produksionet moderne ajo shpesh portretizohet si e përdhunuar në grup, e zhveshur pjesërisht dhe e poshtëruar mizorisht. Katerina, fillimisht e ndjekur rreth e rrotull skenës së Leningradit, për t’u fshehur në çastin e fundit pas një perdeje, sot shpesh shfaqet duke simuluar seks të ashpër me Sergein. Megjithëse në këtë skenë si muzika ashtu edhe libreto sugjerojnë përdhunim, regjisorët zakonisht e inskenojnë si seks të dhunshëm, por konsensual, duke na mbrojtur nga ajo që mendoj se kishte parashikuar kompozitori.

Regjisorët origjinalë të Leningradit dhe Moskës, megjithatë, e kishin kuptuar konceptin e Shostakoviçit shumë mirë. Në një bocë të hershme, fjalët e para që Katerina i thoshte Sergeit pas seksit ishin: “Mos guxo të më prekësh.” Nuk mund të shmangim përfundimin se Shostakoviçi e kishte menduar fillimisht si përdhunim, që më pas kalonte shpejt në fjalët adhurimi të Katerinës: “Tani ti je burri im.” Ishte e papjekur, fyese dhe nuk kishte kuptim dramatik.

Regjisori i Leningradit, Nikolai Smoliç, bëri më të mirën që mundi: e hoqi plotësisht dialogun problematik pas aktit dhe e fshehu seksin nga skena.

Arsyeja e vërtetë pse Stalini u largua

Shfaqja e Zonjës Makbeth me nivele tronditëse të dhunës seksuale është ngatërruar në mënyrë të nënkuptuar me përjashtimin e operës nga Stalini, sikur sa më i shfrenuar inskenimi, aq më antistalinist bëhej.

Megjithatë, reagimi i Stalinit ndaj operës nuk kishte të bënte me seksin. Siç e shpjegoj në librin tim të ardhshëm Zonja Makbeth e Shostakoviçit nga Distrikti i Mtsenskut, shfaqja që ai pa kishte udhëzime shtesë të shkruara për instrumentet e bronzit: të luanin me kupat lart dhe të rritnin fortissimo deri në kuadrupël fortissimo, sa më me zë që të ishte fizikisht e mundur.

Për më tepër, kishte një bandë frymorësh në skenë e vendosur pikërisht nën lozhën e Stalinit, në anë të skenës. Ai do të ishte shurdhuar krejtësisht. Zonja Makbeth nuk ishte shumë seksuale për Stalinin, ishte shumë e zhurmshme.

Ne nuk e bëjmë Zonjën Makbeth nga Distrikti i Mtsenskut më autentike apo më disidente duke inskenuar gjithnjë e më shumë dhunë seksuale kundër grave, dhe as nuk e afrojmë më shumë me vizionin e vetë Shostakoviçit për operën. Versioni “origjinal” nuk është një kryevepër e përsosur: regjisorët e parë të Zonjës Makbeth e dinin këtë, dhe gjithashtu edhe Shostakoviçi plak. Është koha t’i dëgjojmë ata. / The Conversation - Syri.net