Konflikti në Iran ka tronditur tregjet e energjisë dhe të mallrave. Irani ka mbyllur praktikisht ngushticën e Hormuzit, një pikë jetike për transportin e naftës, duke sulmuar më shumë se një duzinë anijesh gjatë dy javëve të fundit që kanë tentuar të kalojnë në këtë rrugë ujore.

Donald Trump u ka bërë presion aleatëve amerikanë në Europë që të ndihmojnë në sigurimin e ngushticës, duke paralajmëruar me 15 mars se do të jetë "shumë keq për të ardhmen e NATO-s" nëse ata nuk mbështesin përpjekjet amerikane për rihapjen e Hormuzit. Por Irani është zotuar ta mbajë të mbyllur këtë rrugë.

Ndërprerja e transportit detar në Gjirin Persik ka bërë që çmimi i naftës Brent të rritet ndjeshëm, nga rreth 70 dollarë për fuçi para krizës në mbi 100 dollarë. Edhe tregtia globale e shumë mallrave të tjera, nga produktet e konsumit te lëndët e para bujqësore, po ndikohet.

Kriza ka nxjerrë në pah edhe një problem më të gjerë: tregtia botërore varet nga një numër shumë i vogël rrugësh të ngushta detare, të quajtura shpesh "pika bllokimi" detare. Ja cilat janë më të rëndësishmet dhe sa të cenueshme janë ato.

1. Ngushtica e Hormuzit

Hormuzi është pika më kritike energjetike në botë. Ai lidh Gjirin Persik me Detin Arabik dhe transporton rreth 39% të tregtisë detare të naftës bruto dhe 19% të gazit natyror. Ndryshe nga shumica e pikave të tjera, vendet e Gjirit nuk kanë alternativë reale për eksportet energjetike.

Irani ka kërcënuar herë pas here ta mbyllë që nga vitet 1980, por ndërprerjet që nisën në fund të shkurtit, pas sulmeve ajrore të SHBA-së dhe Izraelit, përbëjnë përshkallëzimin më serioz në dekada. Kjo ka shkaktuar ndërprerjen më të madhe të furnizimit me naftë në histori dhe rritje të fortë të çmimeve globale.

Pasojat shkojnë përtej energjisë. Rajoni i Gjirit përpunon mbi 26 milionë kontejnerë në vit dhe është edhe një rrugë e rëndësishme për eksportet e plehrave kimike. Ndërprerjet e gjata mund të rrisin drejtpërdrejt kostot globale të prodhimit të ushqimit.

2. Kanali i Suezit

Kanali i Suezit lidh Detin e Kuq me Mesdheun dhe shkurton të paktën dhjetë ditë udhëtim mes Azisë dhe Europës. Ai përpunon 10% të tregtisë detare globale, përfshirë 22% të kontejnerëve, 20% të transportit të makinave dhe 10% të naftës bruto.

I kontrolluar nga Egjipti, kanali nuk kërcënohet lehtë drejtpërdrejt, por është i ndjeshëm ndaj aksidenteve, si bllokimi i anijes Ever Given në vitin 2021, që ndaloi trafikun për gjashtë ditë dhe pengoi pothuajse 10 miliardë dollarë tregti.

Rreziku më i madh lidhet me Bab el-Mandeb, ngushtica në jug të Detit të Kuq. Sulmet e grupit huthi në Jemen ndaj anijeve tregtare mes viteve 2023–2025 detyruan shumë kompani të devijonin rrugët rreth Afrikës. Trafiku në Suez ra nga mbi 26,000 anije në 2023 në rreth 13,000 në 2024. Udhëheqësit e huthive kanë kërcënuar së fundmi rifillimin e sulmeve.

3. Kanali i Panamasë

Kanali i Panamasë lidh Oqeanin Paqësor me Atlantikun dhe përpunon rreth 2.5% të tregtisë detare globale, kryesisht mallra me vlerë të lartë si kontejnerë, makina dhe drithëra. Ai transporton rreth 40% të të gjitha dërgesave amerikane me kontejnerë, me vlerë 270 miliardë dollarë në vit.

Dobësia e tij lidhet me klimën dhe gjeopolitikën. Thatësirat e rënda në vitet 2023–2024 ulën nivelin e ujit, duke kufizuar numrin dhe madhësinë e anijeve. Në fillim të vitit 2025, Trump madje kërcënoi të merrte kontrollin e kanalit për shkak të shqetësimeve mbi operimin e disa porteve nga kompania Hutchison me bazë në Hong Kong.

4. Ngushtica e Malakës

Malaka është rruga detare më e ngarkuar në botë. Ajo përpunon 24% të tregtisë detare globale, përfshirë 45% të naftës dhe 26% të makinave të transportuara me det. Këtu ndodhet edhe Singapori, me portin e dytë më të madh të kontejnerëve në botë.

Kjo është porta kryesore për importet energjetike të Kinës, Japonisë dhe Koresë së Jugut. Gati 80% e importeve të naftës së Kinës kalojnë këtu, një varësi që Pekini e quan "dilema e Malakës".

Pirateria mbetet problem i vazhdueshëm, me mbi 130 incidente të raportuara në vitin 2025. Megjithatë, rreziku më i madh është gjeopolitik: përshkallëzimi i tensioneve mes Kinës, SHBA-së apo Indisë mund të ndërpresë seriozisht kalimin. Zona është gjithashtu e ekspozuar ndaj cunameve dhe aktivitetit vullkanik, si cunami i vitit 2004.

5. Ngushticat turke

Ngushticat turke, Bosfori dhe Dardanelet, janë e vetmja rrugë detare mes Detit të Zi dhe Mesdheut dhe transportojnë 3% të tregtisë detare globale. Edhe pse përqindja duket e vogël, këtu kalojnë rreth 20% e eksporteve botërore të grurit nga Ukraina, Rusia dhe Rumania.

Në pikën më të ngushtë, Bosfori është vetëm 700 metra i gjerë dhe kalon përmes Stambollit, duke e bërë navigimin të vështirë dhe aksidentet të shpeshta. Sipas Konventës së Montreux-s, Turqia kontrollon kalimin ushtarak dhe që nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 ka kufizuar anijet luftarake, ndërsa ka mbajtur të hapur trafikun tregtar.

Një përshkallëzim i mëtejshëm në rajonin e Detit të Zi mund të tronditë tregjet globale të drithërave. Aktiviteti i lartë sizmik shton një tjetër rrezik.

Kriza aktuale në ngushticën e Hormuzit ka treguar qartë sa e brishtë është tregtia globale për shkak të varësisë nga disa rrugë të ngushta detare. Megjithatë, këto pesë nuk janë të vetmet pika bllokimi.

Në botë ekzistojnë deri në 24 ngushtica të rëndësishme detare, përfshirë edhe ato të Tajvanit, Doverit dhe Beringut. Secila përballet me kombinimin e vet të tensioneve gjeopolitike, ndryshimeve klimatike, piraterisë, aksidenteve apo fatkeqësive natyrore. / TheConversation – Syri.net