Fuqia vjen më pak nga madhësia apo pasuria dhe më shumë nga aftësia për ta kthyer çekuilibrin në avantazh

Nga Nader Mousavizadeh - FT/

Me dronë dhe raketa të lira, një fuqi rajonale e kufizuar nga sanksionet, me një ekonomi më të vogël se ajo e Greqisë, ka ndryshuar llogaritë e rrezikut të industrisë globale të transportit detar dhe ka lëvizur tregjet e naftës sipas dëshirës. Kërcënimet e Iranit ndaj Ngushticës së Hormuzit e kanë kthyer në armë pikën më të rëndësishme të kalimit të naftës në botë dhe ekonomia globale po përshtatet me dhimbje ndaj kësaj situate.

Në Detin e Kuq, sulmet e huthëve e çuan sigurimin e rrezikut të luftës për një anije prej 100 milionë dollarësh pranë 1 milion dollarëve për çdo udhëtim në kulmin e korrikut 2025. Shumica e kompanive të mëdha të transportit shmangën Kanalin e Suezit dhe vazhduan rrugën përreth Kepit të Shpresës së Mirë për gati dy vjet, duke shtuar 10 deri në 14 ditë në kohën e transportit dhe disa qindra dollarë tarifa shtesë për një kontejner standard 12 metrash. 

Dhe në një ishull të kontestuar në Paqësorin perëndimor, një kompani e vetme prodhon më shumë se 90 për qind të gjysmëpërçuesve më të avancuar në botë. Qëndrueshmëria e Nvidia-s dhe Apple-it, si edhe kapaciteti operacional i disa ushtrive, varen nga disa kilometra katrorë objektesh që asnjë aktor tjetër nuk mund t’i kopjojë brenda një dekade.

Këto nuk janë tri histori të ndara, por një e vetme. Supozimi i periudhës pas Luftës së Ftohtë se varësitë ndaheshin gjerësisht dhe se ekonomia e hapur ishte një e mirë publike globale është shpërbërë në heshtje. Ne po jetojmë në një epokë asimetrie, një periudhë tranzicioni ku fuqia vjen më pak nga madhësia apo pasuria dhe më shumë nga aftësia për ta kthyer çekuilibrin në avantazh.

Avantazhi strategjik tani u takon aktorëve që e kuptojnë çekuilibrin dhe veprojnë mbi të para se të krijohet një ekuilibër i ri. Ndërsa Teherani dhe TSMC forcojnë avantazhin e tyre, të tjerët po përballojnë kosto që ende nuk kanë mësuar si t’i vlerësojnë, nga sovraniteti i kufizuar i BE-së mbi të dhënat e veta të konsumatorëve deri te Volkswagen, tranzicioni i makinave elektrike të së cilës mbështetet te komponentët kinezë.

Asimetritë mund të shfaqen në forma të ndryshme: mënyra se si ushtrohet ndikimi, kush kontrollon infrastrukturën nga e cila varet ky ndikim dhe cilët aktorë mund ta mbajnë një pozicion për një kohë të gjatë.

Në nivelin operacional, dinamika e konflikteve moderne tani favorizon aktorin që prish ekuilibrin. Dronët ukrainas që kushtojnë vetëm disa mijëra dollarë shkatërrojnë pajisje ushtarake ruse me vlerë miliona. Modeli më i fundit i Anthropic, Mythos, mund t’i japë çdo hakeri aftësinë për të mposhtur mbrojtjet më të shtrenjta kibernetike. Në këtë rast, madhësia ofron pak mbrojtje.

Në nivelin e infrastrukturës, disa aktorë mbajnë pozicione nga të cilat varen të tjerët. Sistemi i pagesave në dollarë, prodhimi i çipave, përpunimi i metaleve të rralla, kapacitetet gjigante të përpunimit kompjuterik, terminalet e kontejnerëve dhe flotat për riparimin e kabllove nënujore janë të shpërndara në mënyrë të pabarabartë. Kina përpunon rreth 90 për qind të metaleve të rralla të botës dhe regjimi i ri i licencimit i Pekinit në vitin 2025 e la gjigantin e mbrojtjes Raytheon duke kërkuar me urgjencë materiale rezistente ndaj nxehtësisë për raketat. Sanksionet e vitit 2022 ndaj Rusisë treguan fuqinë e sistemit të dollarit.

Në nivelin politik, jo të gjithë aktorët mund ta mbajnë të njëjtin qëndrim pasi e kanë marrë atë. Sistemet autoritare janë të mbrojtura në mënyrë strukturore nga kostot politike të brendshme të konkurrencës strategjike. Demokracitë, të lidhura me ciklet zgjedhore, nuk janë.

Ajo që e bën këtë moment kaq të rëndësishëm është fakti se këto asimetri e forcojnë njëra-tjetrën. Regjime autoritare si Kina dhe Rusia mund të kalojnë dekada duke ndërtuar pika strategjike kontrolli në infrastrukturë, të cilat më pas bëhen mjetet përmes të cilave ushtrohet presioni.

Epoka e asimetrisë do të vazhdojë të ketë një ndikim të thellë në zinxhirët globalë të furnizimit. Nëse diversifikimi i dekadës së fundit ishte gjeografik, duke shpërndarë zinxhirët e furnizimit dhe të ardhurat në më shumë vende, kjo epokë kërkon që prioritet t’u jepet nevojave sovrane.

Bizneset në qendër të ekonomisë globale kanë filluar të mbrohen nga ekspozimi ndaj këtyre dobësive. Apple planifikon të prodhojë shumicën e iPhone-ve të shitur në SHBA në Indi, duke u larguar ndjeshëm nga zinxhirët e furnizimit të ndërtuar në Kinë. Fondet pensionale daneze dhe suedeze kanë shitur së bashku dhjetëra miliarda dollarë bono amerikane, duke përmendur paparashikueshmërinë e politikës amerikane. Sektorët ndryshojnë, por instinkti për t’u mbrojtur mbetet i njëjtë.

Me sovranitetin që tani është bërë parimi kryesor i qëndrueshmërisë, suksesi i kompanive do të kërkojë modelimin e qasjeve të vendeve si Kanadaja dhe Singapori. Kjo do të thotë rritje e vetëmbështetjes, forcim i pozicioneve kundër ndikimit që të tjerët mund të ushtrojnë, si edhe përdorim i avantazheve asimetrike që vetë ato zotërojnë, qoftë teknologji e veçantë, kontroll mbi burime kritike apo talent i nivelit botëror.

Në epokën e asimetrisë, dobësitë më të rëndësishme shpesh do të jenë ato më pak të dukshme, ndërsa pikat më të forta më të rëndësishme do të jenë ato më pak të njohura. / FT – Syri.net