Çfarë janë mormonët

Mormonët janë një grup fetar që përqafon disa ide të krishterimit, së bashku me zbulesat e themeluesit të tyre, Joseph Smith. Ata i përkasin kryesisht Kishës së Jezu Krishtit të Shenjtorëve të Ditëve të Fundit (LDS), me seli në Salt Lake City, Utah, dhe me më shumë se 16 milionë anëtarë në mbarë botën. Një degë tjetër, Community of Christ, ndodhet në Independence, Missouri, dhe ka rreth 250,000 anëtarë. Feja u themelua zyrtarisht në vitin 1830, kur u botua Libri i Mormonit.

Sot, kisha LDS është më e përhapur në Shtetet e Bashkuara, Amerikën Latine, Kanada, Europë, Filipine, Afrikë dhe disa pjesë të Oqeanisë.

Besimet

Mormonët e konsiderojnë veten të krishterë, edhe pse shumë të krishterë nuk e njohin mormonizmin si një degë zyrtare. Ata besojnë në kryqëzimin, ringjalljen dhe hyjninë e Jezu Krishtit, dhe mendojnë se Zoti dërgoi profetë të tjerë pas vdekjes së tij, si dhe se kisha e vërtetë është rikthyer në kohët moderne.

Mormonët pranojnë katër tekste të shenjta: Biblën, Librin e Mormonit, Doktrina dhe Besëlidhja dhe Perla e Çmimit të Madh.

Një nga besimet kryesore është se ekzistojnë tri nivele të parajsës: qiellori, tokësori dhe telestiali, ku vetëm ata që janë në nivelin qiellor jetojnë në praninë e Zotit. Ndryshe nga krishterimi tradicional, mormonët nuk e pranojnë Trininë; ata besojnë se Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë janë tri qenie të veçanta.

Mormonët ndjekin një stil jetese të rreptë që ndalon alkoolin, duhanin, kafen dhe çajin. Jeta familjare, veprat e mira, respekti për autoritetin dhe misioni fetar janë shumë të rëndësishme. Anëtarët e rritur që bëjnë premtime të shenjta ndaj Zotit mbajnë veshje të veçanta të quajtura “veshja e tempullit”.

Joseph Smith

Joseph Smith Jr. lindi në Vermont më 23 dhjetor 1805. Në moshën 14-vjeçare, ai tha se pati një vegim nga Zoti dhe Jezusi, të cilët i thanë të mos bashkohej me asnjë kishë ekzistuese. Tre vjet më vonë, ai tha se iu shfaq një engjëll i quajtur Moroni, i cili i tregoi se ishte zgjedhur për të përkthyer Librin e Mormonit, një tekst i shenjtë i shkruar rreth shekullit të katërt dhe i quajtur sipas babait të Moronit, Mormon.

Sipas Smithit, libri ishte shkruar në pllaka të arta të varrosura pranë Palmyra, New York. Edhe pse pllakat iu zbuluan në vitin 1823, ai u lejua t’i merrte vetëm në vitin 1827. Libri i Mormonit u përkthye dhe u botua në vitin 1830. Smith gjithashtu tha se gjatë përkthimit iu shfaq Gjon Pagëzori dhe i kërkoi të rikthente kishën e vërtetë.

Vdekja e Joseph Smithit dhe Brigham Young-ut

Pas botimit të Librit të Mormonit, mormonizmi u përhap shpejt. Smith krijoi komunitete në Missouri, Ohio dhe Illinois, por u përball me kritika dhe përndjekje për mësimet e tij. Në qershor 1844, ai dhe vëllai i tij u vranë në burg nga një turmë kundër mormonëve në Carthage, Illinois.

Pas vdekjes së tij, shumë mormonë ndoqën Brigham Young-un si pasues. Ai udhëhoqi një grup të madh besimtarësh drejt perëndimit në kërkim të lirisë fetare dhe arriti në Luginën e Salt Lake në vitin 1847. Në vitet 1850, organizoi shpërnguljen e rreth 16,000 mormonëve në Utah, themeloi Salt Lake City dhe u bë guvernatori i parë i territorit të Utahut. Ai shërbeu si president i kishës deri në vdekjen e tij në vitin 1877 dhe konsiderohet një figurë kyçe në formësimin e Perëndimit amerikan.

Masakra e Mountain Meadows

Edhe pse u vendosën në një zonë të izoluar, tensionet mes mormonëve dhe amerikanëve të tjerë vazhduan. Në shtator 1857, një milici mormone vrau rreth 120 anëtarë të një karvani nga Arkansas, në një ngjarje të njohur si Masakra e Mountain Meadows. Arsyeja e saktë mbetet e diskutueshme dhe disa burime sugjerojnë se udhëheqësit mormonë u përpoqën ta fshihnin sulmin. Historianët ende nuk bien dakord për përgjegjësinë përfundimtare.

Libri i Mormonit

Mormonët besojnë se Libri i Mormonit e konfirmon dhe e zgjeron Biblën. Teksti përfshin ngjarje nga rreth viti 2500 para Krishtit deri në vitin 400 pas Krishtit dhe përshkruan profetë të lashtë që jetonin në Amerikë. Sipas librit, një grup hebrenjsh u largua drejt Amerikës për t’i shpëtuar përndjekjes në Jerusalem dhe më pas u ndanë në dy popuj në luftë: nefitët dhe lamanitët. Nefitët u mundën në vitin 428, dhe libri i identifikon lamanitët si paraardhës të indianëve amerikanë. Gjithashtu thuhet se Jezu Krishti iu shfaq dhe u predikoi nefitëve pas kryqëzimit të tij. Deri në vitin 2011, kisha LDS raportoi se ishin shpërndarë më shumë se 150 milionë kopje.

Mormonizmi sot

Kisha LDS drejtohet nga një profet, i cili është edhe president për gjithë jetën, dhe mbështetet nga një strukturë e organizuar që përfshin Presidencën e Parë, Kuorumin e Dymbëdhjetë Apostujve dhe nivele të ndryshme drejtimi lokal. Fëmijët zakonisht pagëzohen në moshën 8-vjeçare, ndërsa djemtë mund të hyjnë në priftërinë Aaronike në moshën 12-vjeçare.

Edhe pse kisha LDS e ndaloi poligaminë në vitin 1890, një praktikë që dikur lidhej shpesh me mormonizmin, disa grupe të vogla të ndara vazhdojnë ta praktikojnë martesën me shumë bashkëshortë edhe sot.

Në dekadat e fundit, mormonizmi ka marrë më shumë vëmendje publike, për shembull gjatë fushatës presidenciale të Mitt Romney-it në vitin 2012. Sipas një sondazhi të vitit 2023 nga Pew Research, rreth një e katërta e amerikanëve kanë mendime negative për mormonët, çka tregon se komuniteti ende përballet me sfida në perceptimin publik.