Nga Jonny Thomson – Big Think/

Ne nuk i quajmë shpesh njerëzit budallenj. Ndryshe nga konceptet e ngjashme si mendjelehtësia apo idiotësia, budallallëku nuk është vërtet një tipar i personalitetit. Sigurisht, mund të mendosh se dikush është budalla, por kur përdorim këtë fjalë, zakonisht e kufizojmë te momente të caktuara budallallëku. Themi: "Epo, ky ishte një budallallëk për t'u bërë" ose "Po sillesh si budalla." Budallallëku është një moment i shkurtër.

Në fakt, disi në mënyrë ironike, budallallëku shpesh përkufizohet në kontrast me aktivitete përndryshe normale dhe inteligjente. Ne themi "po sillesh si budalla" sepse presim që ai person të jetë i arsyeshëm në raste të tjera.

Budallallëku nuk lidhet me koeficientin e inteligjencës, siç lidhet mendjelehtësia, apo me aftësinë për të vlerësuar rreziqet, siç ndodh kur dikush është i pamatur. Budallallëku është një veprim, i përcaktuar nga pasojat e tij. Një profesor fitues i Çmimit Nobel mund të bëjë një budallallëk. Një fëmijë pesëvjeçar mund të bëjë një budallallëk. Të gjithë mund të bëjmë budallallëqe. Por nëse bën shumë budallallëqe në një periudhë të shkurtër kohe, njerëzit mund të fillojnë të pëshpërisin: "Mendoj se ai mund të jetë vërtet budalla."

Pra, ja "ligji i artë i budallallëkut" i Carlo Cipolla-s për të dalluar dhe shmangur budallallëqet.

Ligji i artë i budallallëkut

Cipolla ishte ekonomist, historian dhe një akademik i njohur italian që vdiq në fillim të mijëvjeçarit. Ai e kaloi jetën duke studiuar valët e historisë: ngritjet dhe rëniet, kulmet heroike dhe përplasjet e mëdha. Ai e shikonte historinë në vija të gjera dhe në ngjyra socio-ekonomike. Ai analizoi individët që erdhën të përcaktonin një epokë të caktuar historike. Dhe, pas dekadash studimi, Cipolla shkroi Ligjet themelore të budallallëkut njerëzor.

Cipolla rendit pesë ligje në punimin e tij, por ligji qendror dhe që ai vetë e quan "ligji i artë" i budallallëkut është Ligji Numër Tre:

"Një person budalla është një person që i shkakton humbje një personi tjetër ose një grupi njerëzish, ndërkohë që vetë nuk përfiton dhe madje mund të pësojë edhe humbje."

Sipas Cipolla-s, budallallëku përcaktohet plotësisht nga pasojat e një veprimi ose vendimi. Kur ai thotë në ligjin e dytë se "probabiliteti që një person të jetë budalla është i pavarur nga çdo karakteristikë tjetër e atij personi", ai gjithashtu po thotë se budallallëku është i pavarur nga virtytet e tjera intelektuale apo morale.

Pikërisht për këtë arsye, çdokush mund të bëjë diçka budallaqe. Pothuajse të gjithë do ta bëjnë. Kjo është arsyeja pse, siç thotë ligji i tij i parë, "gjithkush gjithmonë dhe në mënyrë të pashmangshme e nënvlerëson numrin e njerëzve budallenj që qarkullojnë."

Katër fenotipet

Çdo gjë që bëni çon në një nga katër rezultate. Ajo ju sjell përfitim, ju sjell humbje, u sjell të tjerëve përfitim, ose u sjell të tjerëve humbje. Shumica e veprimeve janë të vogla, të thjeshta dhe të përqendruara te vetja. T'i bëj vetes një kafe ose të kruaj shpatullën e majtë më sjell përfitim mua dhe zakonisht nuk prek askënd tjetër. Një ditë e tërë mund të kalojë vetëm me këto veprime të vogla, me ndikim të ulët, që Cipolla i quan, disi me ironi, "joefektive".

Teoria e budallallëkut e Cipolla-s ka të bëjë me çdo veprim që përfshin dy nga rezultatet e përmendura më sipër. Dhe nëse veprimet tona i ndajmë në këto kombinime, atëherë arrijmë në katër lloje sjelljesh. Këto sjellje përcaktojnë katër tipe:

Inteligjent. Inteligjenca përcaktohet nga aftësia për të ndihmuar njëkohësisht veten dhe të tjerët. Për shembull, ti dhe një mik ndani një ofertë "bli një, merr një falas" në dyqan. Të dy merrni një produkt që ju nevojitet me zbritje.

Budalla. Siç e pamë, budallallëku është kur shkakton humbje si për veten ashtu edhe për të tjerët. Kur vendosa detergjent për enët në tharësen e rrobave, përbërja e gjelbër, ngjitëse dhe e parregullueshme i bëri të gjithë më keq. "Ky ishte budallallëk, Jonny," tha gruaja ime, dhe unë pohova me kokë.

I pafuqishëm. Të pafuqishmit janë ata që ndihmojnë të tjerët, por nuk ndihmojnë veten. Me një ton më pak ekonomik, mund ta quajmë edhe "vetësakrifikim". Kjo ndonjëherë mund të jetë gjë e mirë, si kur zgjohem herët me fëmijët e mi. Por mund të shkojë edhe shumë larg. Siç ka thënë Penny Reid: "Mos e vër veten në flakë duke u përpjekur t'i mbash të tjerët ngrohtë."

Bandit. Banditët janë ata që ndihmojnë veten duke u shkaktuar humbje të tjerëve. Mund ta shohësh një bandit duke hyrë pa radhë dhe duke mbajtur tasin e patatinave vetëm për vete. Natyrisht, mund t'i gjesh edhe duke grabitur banka apo duke vjedhur makina.

Shmangni banditët budallenj

Është e qartë se duhet t'i shmangim banditët. Dhe në disa mënyra kjo është më e lehtë sesa të shmangësh budallallëkun. Të gjithë e dimë kush janë njerëzit problematikë. Lajmi përhapet shpejt. Kur digjesh një herë, qëndron larg zjarrit.

Është më e vështirë të eliminosh plotësisht budallallëkun ose të shmangësh njerëzit budallenj, thjesht sepse, siç sugjeron Ligji i Dytë, rrallë ka faktorë të qartë që e tregojnë këtë. Por budallallëku i Cipolla-s mund të vijë nga çdo burim.Mund të vijë nga një person i pamatur që thjesht nuk i mendoi mirë gjërat. Mund të vijë nga dikush që ka një "pikë të verbër". Mund të vijë nga dikush që është i painformuar ose i paarsimuar për faktet e nevojshme. Mund të vijë edhe nga dikush që, pa dashje, vendosi detergjent për enët në tharësen e rrobave.

Por ne mund të vërejmë. Mund të shikojmë ata që kanë zakon ta përkeqësojnë vazhdimisht situatën. Mund të mbajmë mend ata që shpesh e bëjnë jetën e tyre dhe të të tjerëve më të keqe. Dhe pastaj mund t'i shmangim. Mund të largohemi ngadalë dhe t'i nxjerrim nga jeta jonë. / Big Think – Syri.net