Historia e institucioneve të drejtësisë nuk matet vetëm me numrin e procedimeve penale, me statistikat e operacioneve apo me deklaratat publike të drejtuesve të tyre. Ajo matet mbi të gjitha me besimin që qytetarët vendosin tek aftësia e tyre për të garantuar barazinë para ligjit, për të hetuar pa dallim çdo funksionar publik dhe për të ushtruar kompetencat që Kushtetuta dhe ligji u kanë besuar pa u ndikuar nga pushteti politik, nga presioni publik apo nga interesi i çastit. Pikërisht në këtë pikë lind debati që shoqëron sot Prokurorinë e Posaçme, jo vetëm si institucion, por edhe si simbol i reformës në drejtësi, mbi të cilin janë investuar pritshmëri të mëdha nga qytetarët shqiptarë dhe partnerët ndërkombëtarë.

Në një demokraci funksionale askush nuk mund të shpallet fajtor pa prova dhe pa një proces të rregullt ligjor. Ky është një parim themelor që mbron çdo qytetar dhe që nuk mund të vihet në diskutim. Por po aq themelor është edhe parimi që organet e hetimit nuk mund të pretendojnë apo të presin që qytetarët t’u dorëzojnë të gjithë provat për të nisur një hetim, nëse ekzistojnë indicie, informacione publike ose elemente të tjera që ligji i konsideron të mjaftueshme për të justifikuar veprimet procedurale. Kjo është arsyeja pse në çdo shtet demokratik prokuroria nuk është thjesht administratore e provave që i sjell dikush nga jashtë, por një institucion aktiv, i pajisur me kompetenca për të kërkuar, administruar dhe verifikuar prova në mënyrë të pavarur.

Pikërisht këtu lind shqetësimi i shumicës së opinionit publik. Kur drejtuesi aktual i SPAK-ut, Klodian Braho, deklaron se veprimet e institucionit varen nga ekzistenca e provave konkrete, qytetarët, para se ta kundërshtojnë këtë parim juridik, shtrojnë një pyetje tjetër, shumë më të thjeshtë dhe shumë më të drejtpërdrejtë: kujt i takon t’i gjejë këto prova? Nëse përgjigjja është se prova duhet të vijë e gatshme nga qytetari, atëherë lind pikëpyetja e madhe dyshuese nëse institucioni po e ushtron në mënyrë të plotë misionin për të cilin është krijuar. Nëse, përkundrazi, përgjigjja është se prokuroria ka detyrimin t’i kërkojë vetë ato prova, atëherë qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë llogari për rastet kur perceptojnë se hetimet ecin ngadalë, mënjanohen për arsye korruptive ose nuk japin rezultatet që ata presin.

Në vitet e fundit korrupsioni ka mbetur një nga problemet më të diskutuara në Shqipëri, ndërsa raportet e organizatave ndërkombëtare dhe deklaratat e partnerëve perëndimorë kanë theksuar vazhdimisht rëndësinë e forcimit të shtetit të së drejtës dhe të luftës kundër korrupsionit në nivelet e larta. Këto qëndrime nuk përbëjnë në vetvete përveçse prova dyshuese për çështje penale individuale, por ato krijojnë një kontekst politik dhe institucional që shton pritshmëritë ndaj organeve të drejtësisë për të hetuar me profesionalizëm çdo rast që ngre dyshime të arsyeshme.

Vizitat e përfaqësuesve të lartë amerikanë dhe europianë në Shqipëri, përkatësisht zëvendësndihmës sekretari i shtetit amerikan dhe ministri i jashtëm gjerman, si dhe sekretari i jashtëm gjerman, janë interpretuar shpesh nga opinioni publik si shprehje e interesit shumë të lartë të partnerëve ndërkombëtarë për funksionimin efektiv të reformës në drejtësi. Përmbajtja e bisedimeve zyrtare nuk është gjithmonë publike dhe nuk mund të nxirren përfundime mbi çështje konkrete penale vetëm nga zhvillimi i këtyre takimeve. Megjithatë, fakti që drejtësia shqiptare mbetet një nga temat kryesore të dialogut me aleatët strategjikë tregon shqetësimin dhe rëndësinë që ka për besueshmërinë e institucioneve të saj.

Një institucion nuk humbet autoritetin vetëm kur gabon; ai e humbet atë kur krijon përshtypjen se nuk vepron me të njëjtën vendosmëri në të gjitha rastet ose kryen edhe vetë korrupsion. Besimi nuk ndërtohet mbi deklarata, por mbi standarde të njëjta për çdo subjekt, pavarësisht pozitës politike, ekonomike apo institucionale. Nëse qytetarët perceptojnë se disa çështje ecin me ritëm, ndërsa shumë të tjera dhe më të rëndësishme mbeten pezull dhe të pazgjidhura për periudha të gjata, atëherë krijohet një hendek midis pritshmërisë publike dhe veprimit institucional. Ky hendek nuk mbushet me konferenca për shtyp, por me transparencë procedurale, me argumentim juridik dhe me rezultate të verifikueshme.

Po kështu, çdo debat mbi integritetin e gjyqtarëve apo prokurorëve duhet të trajtohet nëpërmjet mekanizmave ligjorë të parashikuar nga sistemi i drejtësisë. Kur në opinionin publik ngrihen pikëpyetje për proceset e rivlerësimit apo për ushtrimin e detyrës nga funksionarë të caktuar, institucionet përkatëse kanë përgjegjësinë t’u japin përgjigje të qarta dhe të bazuara në ligj. Heshtja ose mungesa e shpjegimeve vetëm sa e shtojnë mosbesimin dhe përshtypjen se SPAK-u nuk është gjë tjetër veçse një segment i kamufluar i regjimit aktual.

SPAK-u u krijua për të qenë një institucion i jashtëzakonshëm në një situatë të jashtëzakonshme. Atij iu dhanë kompetenca të veçanta, burime të konsiderueshme financiare dhe mbështetje të gjerë kombëtare e ndërkombëtare. Për këtë arsye edhe standardi me të cilin gjykohet nuk mund të jetë ai i një prokurorie të zakonshme. Sa më të mëdha privilegjet institucionale, aq më e madhe duhet të jetë përgjegjësia për të justifikuar besimin që shoqëria ka investuar.

Pyetja thelbësore nuk është nëse drejtësia duhet të mbështetet mbi prova, sepse kjo është një e vërtetë e padiskutueshme. Pyetja është nëse institucionet po përdorin në mënyrë të plotë të gjitha mjetet ligjore për t’i kërkuar dhe administruar ato prova apo ka arsye vasaliteti nga pushteti. Në këtë dallim qëndron edhe kufiri midis një institucioni që pret dhe një institucioni që vepron.

Dhe debati nuk duhet të përqendrohet tek individët, por tek standardi që duhet të udhëheqë institucionet. Demokracia nuk forcohet kur qytetarët kërkojnë dënime pa prova, por as kur institucionet japin përshtypjen se presin që provat t’u sillen të gatshme dhe aq më shumë që provat janë të pafundme. Demokracia forcohet kur ligji zbatohet njësoj për të gjithë, kur pushteti kontrollohet pa frikë dhe kur drejtësia arrin të bindë shoqërinë jo me retorikë, por me profesionalizëm, paanshmëri dhe rezultate konkrete. Ky është testi që çdo institucion i drejtësisë duhet të kalojë vazhdimisht, sepse besimi publik nuk fitohet një herë e përgjithmonë; ai duhet merituar çdo ditë.