Ironia e medias australiane: Imazh modern, probleme të vjetra: qeveria Rama përballet me një mori skandalesh

Nga Christine Kenneally/

Aventurat më të fundit të Diellës, ministres së qeverisë shqiptare të krijuar nga inteligjenca artificiale

Ju kujtohet Diella, "ministrja e parë në botë me inteligjencë artificiale", e instaluar për t'i dhënë fund korrupsionit në procesin e prokurimeve qeveritare shqiptare? Më vjen keq t'ju informoj se tani janë arrestuar për korrupsion pikërisht zhvilluesit e sistemit, në të njëjtin proces prokurimesh qeveritare.

Një përmbledhje e shkurtër: Diella, një sistem IA me një avatar femëror tërheqës, i bazuar te aktorja reale Anila Bisha, e veshur me kostum tradicional shqiptar, u prezantua me 25 shtator nga Edi Rama, kryeministri teatral, përçarës dhe i përfshirë shpesh në skandale i Shqipërisë. Rama njoftoi se inteligjenca artificiale do të mbikëqyrte tenderët publikë dhe se, sipas tij, ata do të bëheshin "100 për qind pa korrupsion". Spektakli i solli tituj lajmesh në mbarë botën. Komentuesit e panë këtë si një shenjë moderniteti dhe si pjesë të fushatës së Shqipërisë për t'u anëtarësuar në Bashkimin Europian. Një numër befasues gazetarësh ndërkombëtarë e morën njoftimin si të mirëqenë ("Ministrja e parë qeveritare me IA në botë u emërua javën e kaluar", raportoi ABC News). Gazetarët shqiptarë ngritën pikëpyetje nëse vendimi ishte demokratik apo ligjor, ndërsa opozita shqiptare tallej dhe hidhte sende gjatë protestave. Rama, i patundur, e prezantoi Diellën edhe në forumin miliarda-dollarësh të Fondit të Investimeve në Arabinë Saudite, ku sistemi mbajti një "fjalim": "Kufijtë mes inteligjencës njerëzore, inteligjencës artificiale dhe ambicies kolektive po zbehen më shpejt se kurrë."

Megjithatë, tani duket se, si para ashtu edhe pas vendosjes së Diellës, tenderët publikë për projekte të mëdha infrastrukturore në Shqipëri, me vlerë qindra miliona euro, janë komprometuar rëndë nga aktivitet kriminal, që do të thotë se ishin zero për qind pa korrupsion. Çfarë ndodhi? A bëri IA-ja një punë të tmerrshme? Apo po ndodh diçka tjetër?

Nuk është publikuar shumë informacion mbi rolin e sistemit në arrestimet e fundit, por duket pak e mundshme që Diella të ketë pasur lidhje me zbulimin e krimeve të dyshuara. Përkundrazi, agjencia shtetërore kundër korrupsionit, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), kishte ndërtuar në heshtje një çështje ndaj një grupi zyrtarësh qeveritarë shumë kohë përpara prezantimit të Diellës. Në tetor, ajo akuzoi publikisht zëvendëskryeministren e Ramës, Belinda Balluku, për manipulim të tenderëve publikë. Më pas, në dhjetor, dy zyrtarë të tjerë qeveritarë u vendosën në arrest shtëpie. Ata ishin drejtoresha e përgjithshme dhe zëvendësdrejtori i Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), institucioni që zhvilloi dhe mirëmban Diellën.

Pavarësisht premtimeve për analizë mbinjerëzore dhe transparencë të përsosur, aktivitetet kriminale ku AKSHI dyshohet se ishte përfshirë janë shumë larg teknologjisë së avancuar, duke përfshirë krimin e organizuar, dhunën, frikësimin dhe detyrimin me forcë. SPAK arrestoi edhe gjashtë persona të tjerë në lidhje me çështjen, mes tyre dy "biznesmenë" që dyshohet se rrëmbyen një biznesmen tjetër shqiptar dhe e kërcënuan derisa ai të tërhiqte aplikimin për një tender. U arrestua gjithashtu themeluesi i një startup-i të teknologjisë së informacionit të financuar nga AKSHI. Sipas Tirana Times, startup-i, i krijuar me vetëm 10 euro në vitin 2023, arriti një kthim investimi prej 22 milionë për qind brenda katër muajve të parë të aktivitetit, një tjetër lloj arritjeje "mbinjerëzore".

Protestat kundër partisë në pushtet, që nisën në dhjetor pas arrestimeve, kanë shpërthyer sërish, me thirrje që Rama të burgoset. Kryeministri me katër mandate ka një histori të gjatë mbijetese ndaj skandaleve të korrupsionit, prokurorët së fundmi i kërkuan Zvicrës ekstradimin e ish-zëvendëskryeministrit të tij, i cili u largua nga vendi në vitin 2023, i akuzuar për krime të ngjashme, por këtë herë ai mund të jetë realisht nën presion. Rama kaloi pjesën më të madhe të pesë muajve të fundit duke mbrojtur zëvendësen e tij aktuale ndaj akuzave për korrupsion, por vetëm pak ditë më parë e shkarkoi nga detyra, duke e lënë të ekspozuar ndaj arrestimit nga SPAK.

Po Diella? Nuk ka pasur deklarata zyrtare mbi statusin e sistemit pas arrestimeve në AKSHI, edhe pse akuzat përfshijnë konkretisht korrupsion në tenderë të lidhur me infrastrukturën digjitale që mbështet inteligjencën artificiale. Ende nuk dihet nëse akuzat lidhen vetëm me dhënien e tenderëve, duke lejuar miq apo persona të lidhur me krimin të fitonin kontrata shumë fitimprurëse qeveritare që lidhen me Diellën. Ose nëse tenderët tashmë ishin fituar dhe bashkëpunëtorët e dyshuar të zyrtarëve të korruptuar po ndikonin drejtpërdrejt në funksionimin e sistemit Diella. Të dyja mundësitë janë jashtëzakonisht shqetësuese. Ekspertët thonë se kapja e mundshme e infrastrukturës informative të një qeverie, siç mund të jetë rasti i Shqipërisë, ka pasoja serioze jo vetëm për korrupsionin lokal, por edhe për sigurinë kombëtare. Nëse persona të gabuar depërtojnë në sistemet e sigurta qeveritare, qasja mund të shitet më pas te organizata kriminale ndërkombëtare ose shtete armiqësore. (Vitin e kaluar kam shkruar për potencialin e errët të një qeverisjeje në stilin e Diellës.)

Megjithatë, tani dyshoj se lexuesit që kanë ndjekur historinë e Diellës po mendojnë: Po foshnjat? A nuk ishte Diella shtatzënë? Po, është e vërtetë. Në tetor, Rama tha se sistemi do të përdorej për të krijuar 83 ndihmës me inteligjencë artificiale për çdo deputet. Dhe pikërisht këtë kishte parasysh. Duke ndjekur logjikën e inteligjencës artificiale gjeneruese, ku ligjet normale të fizikës dhe shijes nuk vlejnë, ai tha: "Diella është shtatzënë… Këta fëmijë do të kenë dijen e nënës së tyre."

Për të qenë të qartë, kur Rama prezantoi sistemin, ai prezantoi edhe një lloj rrëfimi përrallor, ku Diella ishte gjithashtu një grua. Unë kam shkruar më parë për këtë fantazi "edhe kështu, edhe ashtu", ku sistemi ishte i pakorruptueshëm sepse ishte një sistem, por njëkohësisht kishte ndjenja sepse ishte njerëzor. Kështu, në universin kinematografik shqiptar, në njëfarë mënyre ka kuptim që ky mjet mund të jetë shtatzënë. Por nga ana tjetër, Diella supozohet të jetë edhe pjesë e kabinetit parlamentar. A nuk mund të punësojë thjesht ndihmës si çdo punëdhënës normal? Dhe çfarë ndodh kur përfundon shtatzënia? Zakonisht, nëse do të lindësh 80 ose më shumë "foshnja", je një breshkë e gjelbër deti dhe procesi përfshin grumbuj të mëdhenj vezësh. Është e vështirë të kuptohet se ku po shkon kjo histori, por mund të përfshijë më shumë elemente të çuditshme, pothuajse groteske, sesa një dinasti politike të zakonshme.

Por pritni, para këtij "momenti të bekuar", ka dalë në pah një tjetër skandal korrupsioni. Në shkurt, aktorja e Diellës, Anila Bisha, ngriti një padi kundër AKSHI-t, kryeministrit dhe zyrtarëve të tjerë, duke kundërshtuar përdorimin e imazhit dhe zërit të saj. Bisha ishte punësuar fillimisht për të qenë fytyra e një asistenteje të quajtur Diella për "e-Albania", një sistem shumë më pak ambicioz që u përgjigjet pyetjeve të qytetarëve për shërbimet qeveritare. Kur u njoftua posti ministror i Diellës, kjo ishte po aq surprizë për Bishën sa edhe për pjesën tjetër të botës. Aktorja nuk kishte pranuar të bëhej figurë politike. Madje, kontrata për përdorimin e imazhit dhe zërit të saj përfundoi në dhjetor 2025, megjithatë Bisha-si-Diella vazhdon të figurojë si ministre shteti për inteligjencën artificiale në faqen zyrtare të qeverisë shqiptare, pranë kryeministrit dhe zëvendësessë tij.

Akoma më keq, sipas Bishës, ajo mësoi se qeveria kishte depozituar një patentë për imazhin dhe zërin e Diellës, pra kishte kërkuar të merrte në mënyrë të njëanshme pronësinë mbi imazhin dhe zërin e një gruaje reale që prej dekadash punon si aktore filmash dhe televizionesh, pa e informuar fare. Bisha kërkoi pezullimin e Diellës dhe dëmshpërblim prej 1 milion eurosh. Qeveria thotë se pretendimi i saj "nuk ka bazë". Të mërkurën e kaluar, një gjyqtar rrëzoi kërkesën për pezullim. Çështja vazhdon.

Sa u përket akuzave të SPAK-ut, nëse ato provohen, duket se sistemi Diella është zhvilluar nga individë të korruptuar si pjesë e skemave të tyre korruptive, të cilat përfshinin edhe dhënien e aksesit në funksionimin e brendshëm të inteligjencës artificiale personave të tjerë ndoshta po aq të korruptuar. Kjo e bën të paktën 10 milionë për qind më të mundshme që qëllimi që në fillim të ketë qenë që Diella të shërbente si një kukull digjitale. A kishte plane për ta arritur këtë përmes manipulimeve teknologjike? Apo loja ishte më tradicionale: të kërcënoheshin të gjithë konkurrentët që të tërhiqnin aplikimet për tender, në mënyrë që sistemi të përballej vetëm me kandidatë ku fituesi ishte i paracaktuar?

Për momentin, Rama duket i vendosur ta mbajë Diellën në funksion. Ai ka bërë pak deklarata publike për këtë çështje gjatë këtij viti, megjithëse në shkurt njoftoi se qeveria do të bashkëpunojë me kompaninë e teknologjisë së inteligjencës artificiale Nvidia për ta zhvilluar më tej sistemin. Rama e bëri njoftimin gjatë ceremonisë së emërimit të drejtorit të ri të AKSHI-t, duke zëvendësuar atë që vazhdon të jetë në arrest shtëpie. / The Monthly – Syri.net