Kush e shkroi Biblën?

Studiuesit e kanë hetuar këtë çështje për shekuj me radhë, por shumë pyetje mbeten ende të pazgjidhura.

Gjatë shekujve, miliarda njerëz e kanë lexuar Biblën. Studiuesit kanë kaluar jetën duke e studiuar atë, ndërsa rabinët, pastorët dhe priftërinjtë janë përqendruar në interpretimin, mësimdhënien dhe predikimin nga faqet e saj.

Si tekst i shenjtë për dy nga fetë kryesore në botë, Judaizmin dhe Krishterimin, si dhe për besime të tjera, Bibla ka pasur gjithashtu një ndikim të pakrahasueshëm në letërsi, veçanërisht në botën perëndimore. Është përkthyer në gati 700 gjuhë dhe, ndërsa shifrat e sakta të shitjeve janë të vështira për t’u gjetur, konsiderohet gjerësisht si libri më i shitur në botë.

Por, pavarësisht ndikimit të pamohueshëm të Biblës, misteret vazhdojnë të mbeten mbi origjinën e saj. Edhe pas gati 2,000 vjetësh të ekzistencës së saj dhe shekujsh hetimesh nga studiues të Biblës, ende nuk e dimë me siguri se kush i shkroi tekstet e saj të ndryshme, kur u shkruan ose në çfarë rrethanash.

Dhiata e Vjetër: Teoria e Autorit të Vetëm

Dhiata e Vjetër, ose Bibla Hebraike, rrëfen historinë e popullit të Izraelit gjatë rreth një mijëvjeçari, duke filluar me krijimin e botës dhe njerëzimit nga Perëndia, dhe përmban historitë, ligjet dhe mësimet morale që formojnë bazën e jetës fetare si për hebrenjtë ashtu edhe për të krishterët.

Për të paktën 1,000 vjet, tradita hebraike dhe ajo e krishterë mbanin qëndrimin se një autor i vetëm shkroi pesë librat e parë të Biblës – Zanafilla, Eksodi, Levitiku, Numrat dhe Ligji i Përtërirë – të cilët së bashku njihen si Tora (hebraisht për “udhëzim”) dhe Pentateuku (greqisht për “pesë rrotulla”). Besohej se autori i vetëm ishte Moisiu, profeti hebre që i nxori izraelitët nga robëria në Egjipt dhe i udhëhoqi ata përtej Detit të Kuq drejt Tokës së Premtuar.

Megjithatë, pothuajse që nga fillimi, lexuesit e Biblës vunë re se kishte gjëra në të ashtuquajturit Pesë Libra të Moisiut që vetë Moisiu nuk mund t’i kishte parë: vdekja e tij, për shembull, ndodh afër fundit të Ligjit të Përtërirë. Një vëllim i Talmudit, përmbledhja e ligjeve hebraike të regjistruara midis shekujve të 3-të dhe të 5-të pas Krishtit, trajtoi këtë mospërputhje duke shpjeguar se Jozueu (pasardhësi i Moisiut si udhëheqës i izraelitëve) ka të ngjarë të ketë shkruar vargjet rreth vdekjes së Moisiut.

“Ky është një mendim midis shumë të tjerëve”, thotë Joel Baden, profesor në Shkollën e Teologjisë në Yale dhe autor i librit Përbërja e Pentateukut: Rinovimi i Hipotezës Dokumentare. “Por ata tashmë po e bëjnë pyetjen – a ishte e mundur apo jo që [Moisiu] t’i kishte shkruar ato?”

Në kohën kur filloi Iluminizmi në shekullin e 17-të, shumica e studiuesve fetarë po e vinin më seriozisht në pikëpyetje idenë e autorësisë së Moisiut, si dhe idenë se Bibla mund të kishte qenë vepër e çdo autori të vetëm. Ato pesë libra të parë ishin të mbushur me materiale kontradiktore dhe përsëritëse, dhe shpesh dukej se tregonin versione të ndryshme të historisë së izraelitëve edhe brenda një pjese të vetme të tekstit.

Siç shpjegon Baden, “shembulli klasik” i këtij konfuzioni është historia e Noeut dhe përmbytjes (Zanafilla 6:9). “Lexon dhe thua: ‘Nuk e di sa kafshë mori Noeu në arkë me vete,’” thotë ai. “Në këtë fjali thuhet dy nga çdo kafshë. Në këtë fjali, ai merr dy nga disa kafshë dhe 14 nga çdo kafshë.” Në mënyrë të ngjashme, teksti regjistron kohëzgjatjen e përmbytjes si 40 ditë në një vend dhe 150 ditë në një tjetër.

Dhiata e Vjetër: Shkolla të Ndryshme Autorësh

Për të shpjeguar kontradiktat, përsëritjet dhe veçoritë e përgjithshme të Biblës, shumica e studiuesve sot bien dakord se historitë dhe ligjet që ajo përmban janë komunikuar gojarisht, përmes prozës dhe poezisë, gjatë shekujve. Duke filluar rreth shekullit të 7-të para Krishtit, grupe ose shkolla të ndryshme autorësh i shkruan ato në kohë të ndryshme, përpara se në një moment (ndoshta gjatë shekullit të parë para Krishtit) të kombinoheshin në veprën e vetme shumështresore që njohim sot.

Nga tre blloqet kryesore të materialit burimor që studiuesit bien dakord se përbëjnë pesë librat e parë të Biblës, i pari besohej se ishte shkruar nga një grup priftërinjsh, ose autorësh priftërorë, veprat e të cilëve studiuesit i caktojnë si “P”. Një bllok i dytë i materialit burimor njihet si “D” – për Deuteronomist, që do të thotë autori/autorët e pjesës më të madhe të librit të Ligjit të Përtërirë. “Të dy nuk janë realisht të lidhur me njëri-tjetrin në asnjë mënyrë domethënëse,” shpjegon Baden, “përveç se të dy po japin ligje dhe po tregojnë një histori të historisë së hershme të Izraelit.”

Sipas disa studiuesve, përfshirë Badenin, blloku i tretë kryesor i materialit burimor në Torah mund të ndahet në dy shkolla të ndryshme, po aq koherente, të emëruara sipas fjalës që secila përdor për Zotin: Jahveh dhe Elohim. Historitë që përdorin emrin Elohim klasifikohen si “E”, ndërsa të tjerat quhen “J” (për Jawhe, përkthimi gjerman i Yahweh). Studiues të tjerë nuk bien dakord për dy burime të plota për materialin jo-priftëror. Në vend të kësaj, thotë Baden, ata shohin një proces shumë më gradual, në të cilin materiali nga burime të shumta më të vogla u shtresua së bashku gjatë një periudhe më të gjatë kohore.

Dhiata e Re: Kush i shkroi Ungjijtë?

Ashtu si Dhiata e Vjetër përshkruan historinë e Izraelitëve në mijëvjeçarin ose më shumë që çoi në lindjen e Jezu Krishtit, Dhiata e Re regjistron jetën e Jezusit, që nga lindja dhe mësimet e tij deri në vdekjen dhe më vonë ringjalljen e tij, një rrëfim që formon bazën themelore të Krishterimit.

Duke filluar rreth vitit 70 pas Krishtit, rreth katër dekada pas kryqëzimit të Jezusit (sipas Biblës), dolën katër kronika të shkruara në mënyrë anonime të jetës së tij që do të bëheshin dokumente qendrore në besimin e krishterë. Të emëruar sipas dishepujve më të përkushtuar tokësorë të Jezusit, ose apostujve – Mateu, Marku, Luka dhe Gjoni – katër Ungjijtë kanonikë tradicionalisht mendoheshin të ishin rrëfime të dëshmitarëve okularë të jetës, vdekjes dhe ringjalljes së Jezusit.

Por për më shumë se një shekull, studiuesit kanë rënë dakord përgjithësisht se Ungjijtë, si shumë nga librat e Dhiatës së Re, nuk janë shkruar në të vërtetë nga njerëzit të cilëve u atribuohen. Në fakt, duket qartë se historitë që formojnë bazën e Krishterimit u komunikuan fillimisht gojarisht dhe u transmetuan brez pas brezi, përpara se të mblidheshin dhe shkruheshin.

“Emrat u bashkëngjiten titujve të Ungjijve (‘Ungjilli sipas Mateut’),” shkruan studiuesi i Biblës Bart Ehrman në librin e tij Jesus, Interrupted. “Por këta tituj janë shtesa të mëvonshme të Ungjijve, të ofruara nga redaktorët dhe skribët për të informuar lexuesit se cilët mendonin se ishin autoritetet pas versioneve të ndryshme.”

Tradicionalisht, 13 nga 27 librat e Dhiatës së Re i atribuohen Apostullit Pavël, i cili u konvertua në Krishterim pasi takoi Jezusin në rrugën për në Damask dhe shkroi një seri letrash që ndihmuan në përhapjen e besimit në të gjithë botën mesdhetare. Por studiuesit bien dakord për vërtetësinë e vetëm shtatë prej letrave të Palit: Romakëve, 1 dhe 2 Korintasve, Galatasve, Filipianëve, 1 Thesalonikasve dhe Filemonit. Besohet se këto janë shkruar midis viteve 50-60 pas Krishtit, duke i bërë ato provat më të hershme të njohura për Krishterimin. Autorët e letrave të mëvonshme mund të kenë qenë pasues të Palit, të cilët e përdorën emrin e tij për t’u dhënë vërtetësi veprave.

Deri në shekullin e 4-t pas Krishtit, Krishterimi ishte vendosur si feja mbizotëruese në botën perëndimore, dhe Dhiata e Re dhe Dhiata e Vjetër si tekstet e saj më të shenjta. Në shekujt që do të vinin, Bibla do të bëhej gjithnjë e më qendrore në jetën dhe besimet e miliona njerëzve në mbarë botën, pavarësisht misterit që rrethon origjinën e saj dhe debatit të vazhdueshëm e kompleks mbi autorësinë e saj.