Ç'po përpiqet të arrijë Lea Ypi?

Nga Hannah Proctor - Art Review/

Libri i parë i Lea Ypit për publikun e gjerë, Free, botuar në vitin 2021 dhe i përkthyer tashmë në mbi 30 gjuhë, tregonte historinë e jetës nën komunizëm dhe gjatë rënies së tij në Shqipëri. Free eksploronte me mjeshtëri kuptime të ndryshme të lirisë përmes përvojës së një individi që jeton gjatë një periudhe transformimesh gjeopolitike dramatike.

Si fëmijë që rritej në Shqipërinë e viteve 1980, Ypi përshkruan se si kishte përthithur me bindje narrativat zyrtare të shtetit dhe e ndiente veten të lirë; më vonë, si adoleshente, ajo kuptoi realitetet shtypëse të regjimit brutal të Enver Hoxhës, ndërsa njëkohësisht dëshmonte shfaqjen e formave të reja të mungesës së lirisë me futjen e papritur dhe të rrëmujshme të tregut të lirë. Edhe pse kalimi në kapitalizëm u paraqit publikisht si kalimi nga mungesa e lirisë drejt lirisë, Ypi kujton se "nuk ndihej aspak e lirë". Free ishte në formën e një autobiografie, por larg të qenit një ushtrim për solipcizmin, përvojat personale të Ypit ndihmonin për të ndriçuar forca historike më të gjera, duke treguar se si konceptet abstrakte politike si liria përkufizohen, ripërkufizohen dhe kontradiktohen në jetën konkrete të njerëzve.

Indignity është albumi i dytë i vështirë i Ypit. Si Free, edhe Indignity përdor historinë e një jete individuale që shpaloset në histori për të shqyrtuar kuptimet politike dhe etike të vetë konceptit që i jep titullin. Duke u kthyer pas në gjysmën e parë të shekullit XX, libri rindërton jetën e gjyshes së Ypit, Leman Ypi (me mbiemrin e vajzërisë Leskoviku). Leman lindi në Selanik në vitin 1918, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane (sot në Greqi), dhe u zhvendos në kryeqytetin shqiptar, Tiranë, në moshën 18-vjeçare, pak para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore. Aty ajo njohu burrin e saj, një socialist që kishte qenë shok student i Hoxhës në Paris, por më vonë u burgos si armik i shtetit komunist të sapoformuar.

Nëse historia e shekullit XX në Britani kuptohet zakonisht si një proces i rritjes së multikulturalizmit, për shumë qytete të ish-Perandorisë Osmane ndodhi e kundërta, nga Stambolli në Sarajevë. Selaniku, që nganjëherë duket si protagonisti alternativ i librit, nuk bën përjashtim. Leman ishte myslimane dhe shqiptare, por fliste greqisht dhe frëngjisht dhe u rrit mes armenëve, hebrenjve, grekëve dhe turqve. Jeta e saj u ndikua thellësisht nga shkëmbimet e popullsive, sipas propozimit të Lord Curzon në Konferencën e Lozanës në vitet 1922–23 për "ndarjen e popujve", që solli zhvendosjen e detyruar të 1.5 milionë njerëzve. Dadoja e Lemanit, një myslimane turke, u detyrua të largohej nga Selaniku për në Anadoll. Më vonë, në vitin 1942, babai i Lemanit ndihmoi për të larguar një mik hebre jashtë Selanikut të pushtuar nga nazistët drejt Shqipërisë, pak para se të nisej treni i parë i deportimit nga qyteti për në Aushvic. Rreth 85 për qind e popullsisë hebreje të qytetit u vra gjatë Holokaustit.

Kur Ypi viziton rrënojat e varrezave hebraike në Selanik, të shkatërruara nga nazistët në vitin 1942, ajo takon një akademik shqiptar që vëren ngjashmërinë midis fjalëve shqipe për "arkiv" dhe "arkivol". Një ndjenjë ankthi, se kërkimi arkivor mund të jetë një përpjekje e kotë për të ringjallur të vdekurit, përshkon në heshtje Indignity-n.

Ypi përpiqet të rimendojë ndjesitë dhe teksturat emocionale të jetës së gjyshes së saj, ndërsa njëkohësisht thekson pamundësinë e kësaj detyre dhe reflekton mbi vështirësitë që lidhen me çdo përpjekje për të folur në emër të të vdekurve. Libri nis në vetën e parë, nga këndvështrimi i Ypit si kërkuese. Një i huaj poston në rrjetet sociale një fotografi të gjyshërve të saj gjatë muajit të mjaltit në vitin 1941 në Cortina të Italisë; ajo bëhet virale në Shqipëri dhe komentet e etiketojnë gjyshen herë si bashkëpunëtore fashiste, herë si spiune komuniste. Ku mund të gjendet e vërteta? E shtyrë nga kjo, Ypi niset në një udhëtim arkivor për të rindërtuar jetën e gjyshes dhe fillon të kërkojë dosje shtetërore që mund ta ndihmojnë ta kuptojë më mirë atë çast të shkrepur në film.

Indignity nuk është një rrëfim historik i zakonshëm i ndërtuar mbi një metanarrativë kërkimore; pjesa më e madhe e tregimit lexohet më shumë si një romanizim i jetës së Leman Ypit. E ndërthurur me riprodhime të dokumenteve arkivore dhe fragmente ku rikthehet rrëfimi në vetën e parë i kërkueses, filozofes, mbesës. Libri afrohet metodologjikisht me "fabulimin kritik" që Saidiya Hartman zhvilloi në Wayward Lives, Beautiful Experiments (2020). Megjithatë, ndryshe nga figurat që përshkruan Hartmani, Lemani nuk është një figurë thjesht e margjinalizuar: pozicioni i saj i privilegjuar shoqëror dhe afërsia me pushtetin ishin pikërisht ato që e vunë në rrezik nën komunizëm, ndërsa Ypi përballet me ndërlikimet e shkrimit të historisë së dikujt që e ka njohur dhe dashur.

Në një kthesë përfundimtare të rrëfimit, Ypi zbulon se dokumentet arkivore që kishte konsultuar i përkasin jo vetëm gjyshes së saj, por edhe një gruaje tjetër me të njëjtin emër, Leman Ypi. Autorja nuk ka asnjë mënyrë për të hyrë në botën emocionale të kësaj gruaje, ekzistencën e së cilës e zbuloi rastësisht. Adashja e gjyshes së saj mund të mos ketë askënd "që të reflektojë mbi kuptimin e dinjitetit të saj", por, siç mendon Ypi, ajo nuk është më pak e denjë për këtë.

Edhe pse historitë personale dhe politike që libri ndjek dhe pyetjet etike që ngre janë magjepsëse, leximi i Indignity nganjëherë duket si leximi i shumë librave të ndryshëm njëherësh. Kjo përzierje formash duket si përgjigje ndaj sfidës për të rikrijuar ngrohtësinë e një jete nga fragmente të ftohta arkivash.

Ndryshe nga Free, koncepti që i jep titullin librit herë pas here humbet mes detajeve narrative, por Indignity është më i fuqishëm pikërisht në ato momente kur zëri filozofik i Ypit bëhet i dëgjueshëm.

Kur Leman lind, ajo ka frikë se mund të vdesë, por më vonë Ypi kujton fjalët e saj: "Nuk ka asgjë dinjitoze në lindje… ashtu siç nuk ka në vdekje." Kjo nënkupton, sipas Ypit, se "dinjiteti nuk ka të bëjë me natyrën". Indignity propozon që dinjiteti lidhet me përballjen me historinë. Në një shënim etimologjik që ofron një shpresë më të ndritshme përballë lidhjes së mëparshme mes kërkimit arkivor dhe vdekjes, Ypi vëren se rrënja e fjalës "humanitet" vjen nga latinishtja për "të varrosur": "Ndoshta ky është kuptimi përfundimtar i të qenit njeri: t'i kujtosh të vdekurit në mënyrën e duhur." E gabueshme, subjektive dhe e paplotë nga vetë natyra e saj, kujtesa, si dinjiteti, nuk ka të bëjë me natyrën, por Ypi sugjeron se ky është një detyrim etik./ Art Review - Syri.net