81 vjet pas testit të parë atomik, inteligjenca artificiale rrit rreziqet bërthamore

Inventari global bërthamor arriti në rreth 12.187 koka bërthamore në janar 2026, sipas SIPRI-t.

“Shumica e liderëve në shumicën e vendeve tani mendojnë se bota po bëhet një vend më pak i sigurt”, i tha Anadolu-s drejtori i lartë i politikave në Qendrën për Kontrollin e Armëve dhe Mospërhapjen Bërthamore.

Tetëdhjetë e një vjet pas kryerjes së testit të parë të armëve bërthamore nga SHBA-ja, rreziqet e paraqitura nga armët bërthamore janë bërë më komplekse me rritjen e sistemeve ushtarake të mundësuara nga inteligjenca artificiale.

Testi Trinity, i kryer në Nju Meksiko më 16 korrik 1945, shënoi fillimin e epokës atomike. Më pak se një muaj më vonë, SHBA-ja hodhi bomba atomike mbi Hiroshimën dhe Nagasakin.

Sot, nëntë vende zotërojnë armë bërthamore.

“Shumica e liderëve në shumicën e vendeve tani mendojnë se bota po bëhet një vend më pak i sigurt”, i tha Anadolu-s John Erath, drejtor i lartë i politikave në Qendrën për Kontrollin e Armëve dhe Mospërhapjen Bërthamore.

“Dhe më shumë liderë po mendojnë se mjetet ushtarake janë mënyra më e mirë për të garantuar sigurinë.”

Sipas gjetjeve të fundit të Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm (SIPRI), SHBA-ja, Rusia, Britania e Madhe, Franca, Kina, India, Pakistani, Koreja e Veriut dhe Izraeli vazhduan modernizimin dhe përmirësimin e arsenaleve të tyre bërthamore në vitin 2025.

Sa koka bërthamore?

Inventari global arriti në rreth 12.187 koka bërthamore në janar 2026, përfshirë 9.745 në rezervat ushtarake për përdorim të mundshëm, sipas SIPRI-t.

Rreth 4.012 koka bërthamore ishin të vendosura në raketa dhe avionë, ndërsa midis 2.100 dhe 2.200 koka të vendosura ishin mbajtur në gjendje gatishmërie të lartë operacionale në raketa balistike, shtoi organizata kërkimore.

Erath tha se situata aktuale ndryshon nga Lufta e Ftohtë, kur konkurrenca bërthamore dominohej nga SHBA-ja dhe Bashkimi Sovjetik.

“Nuk është saktësisht e njëjta gjë si gjatë Luftës së Ftohtë”, tha ai. “Atëherë kishit dy blloqe të udhëhequra nga një superfuqi që kishte mijëra e mijëra armë bërthamore. Tani ka nëntë shtete bërthamore.”

Kina udhëheq garën

Kina po e zgjeron arsenalin e saj më shpejt se çdo vend tjetër me armë bërthamore, sipas SIPRI-t, i cili vlerëson se Pekini zotëron rreth 620 koka bërthamore.

“Nëse është një garë, ka vetëm një person që vrapon, dhe ai është Kina”, tha Erath.

“SHBA-ja dhe Rusia po modernizojnë armët e tyre bërthamore. Ato po përmirësojnë disa prej armëve që kanë. Në rastin e Rusisë, ajo po zhvillon lloje të reja armësh, por nuk po rrit numrin.”

Megjithatë, ai paralajmëroi se ndërtimi i arsenalit të Kinës po rrit presionin në Uashington që SHBA-ja të zgjerojë arsenalin e vet, duke krijuar potencialisht një garë trepalëshe armatimesh.

“Në Uashington, ka njerëz që tashmë po thonë se SHBA-ja duhet të ndërtojë më shumë armë bërthamore sepse Kina po bën të njëjtën gjë”, tha ai.

Inteligjenca artificiale shton një shtresë të re pasigurie

Shtetet me armë bërthamore po investojnë gjithnjë e më shumë në inteligjencën artificiale ushtarake.

Një studim i SIPRI-t i publikuar në vitin 2025 paralajmëroi se inteligjenca artificiale mund të ndikojë në përshkallëzimin bërthamor edhe kur përdoret jashtë sistemeve të armëve bërthamore.

Sistemet e mbështetjes së vendimmarrjes të mundësuara nga inteligjenca artificiale mund të përpunojnë me shpejtësi informacionet nga satelitët, sensorët, bazat e të dhënave dhe burimet e hapura. Ato mund të përmirësojnë ndërgjegjësimin për situatën, por gjithashtu mund të prodhojnë vlerësime të gabuara, të njëanshme ose të paqarta.

Gjatë një krize, këto sisteme mund të shkurtojnë afatet kohore të marrjes së vendimeve dhe të nxisin zyrtarët të veprojnë përpara se informacioni të jetë verifikuar plotësisht.

Studimi i SIPRI-t identifikoi paragjykimin ndaj automatizimit — prirjen për të pranuar rezultatin e një sistemi pa shqyrtim të mjaftueshëm — si një shqetësim madhor.

Ai paralajmëroi gjithashtu se sistemet e inteligjencës artificiale mund të jenë të cenueshme ndaj dështimeve teknike, sulmeve kibernetike, manipulimit dhe “halucinacioneve”, ku një sistem gjeneron informacion të pasaktë.

Dobësi të tilla mund t’i bëjnë zyrtarët të identifikojnë gabimisht një sulm, të keqkuptojnë qëllimet e një kundërshtari ose të reagojnë ndaj një paralajmërimi të rremë.

Rreziku është veçanërisht serioz sepse disa forca bërthamore amerikane dhe ruse mbeten në statusin e lëshimit me paralajmërim, duke lejuar që armët të lëshohen brenda pak minutash pas zbulimit të një sulmi të supozuar.

Mekanizmat e kontrollit të armëve po dobësohen

Këto zhvillime teknologjike po ndodhin ndërsa mekanizmat e kontrollit të armëve bërthamore po përkeqësohen.

Traktati New START, marrëveshja e fundit madhore që kufizonte forcat strategjike bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë, skadoi në shkurt 2026.

Erath tha se Uashingtoni dhe Moska duhet të vazhdojnë të respektojnë kufijtë e tyre numerikë dhe të rikthejnë shkëmbimet e informacionit dhe mekanizmat e transparencës.

“Të kesh një lloj besimi se pala tjetër nuk po ndërton armë bërthamore do të ishte e dobishme”, tha ai.

Çdo kuadër i ardhshëm për kontrollin e armëve përfundimisht do të duhet të përfshijë edhe Kinën, shtoi ai.

Për Erath, rreziku më i madh është se qeveritë gjithnjë e më shumë i shohin arsenalet më të mëdha si një garanci sigurie.

“Supozimi i rremë është se kjo është matematikore, se më shumë armë do të thotë më shumë parandalim”, tha ai. “Një armë bërthamore është e mjaftueshme për të parandaluar.”

Në fund të fundit, “askush nuk fiton një garë armatimesh”, tha Erath./AA