Për herë të parë në më shumë se gjysmë shekulli, SHBA-të dhe Rusia nuk kanë një marrëveshje ligjërisht të detyrueshme që kufizon forcat e tyre strategjike bërthamore. A fillon gara bërthamore tani, pasi traktati i Ri START skadon të enjten, apo është tashmë në proces?

Traktati i fundit dypalësh midis Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë që kufizon armët strategjike bërthamore skadon të enjten, duke i lënë të dy vendet pa kontroll mbi arsenalet e tyre bërthamore.

Traktati i Ri për Reduktimin e Armëve Strategjike (New START) u nënshkrua në vitin 2010 nga Presidenti i SHBA-së Barack Obama dhe homologu i tij rus, Dmitry Medvedev.

Sipas dispozitave të saj, të dy vendet u zotuan të zvogëlonin forcat bërthamore strategjike dhe hapën derën për inspektime të gjera në vend për të verifikuar pajtueshmërinë.

Pakti midis Uashingtonit dhe Moskës, i njohur zyrtarisht si Traktati mbi Masat për Reduktimin dhe Kufizimin e Mëtejshëm të Armëve Ofensive Strategjike, e kufizonte secilën palë në jo më shumë se 1,550 koka bërthamore në jo më shumë se 700 raketa dhe bombardues – të vendosura dhe të gatshme për përdorim.

Fillimisht ishte menduar të skadonte në vitin 2021, por u zgjat për pesë vjet të tjera.

Pakti parashikonte gjithashtu inspektime gjithëpërfshirëse në vend për të verifikuar pajtueshmërinë, por këto përfunduan në vitin 2020 për shkak të pandemisë COVID-19 dhe nuk rifilluan më kurrë.

Në shkurt të vitit 2023, Presidenti rus Vladimir Putin pezulloi pjesëmarrjen e Moskës, duke thënë se Kremlini nuk mund të lejonte inspektimet e SHBA-së në vendet e saj bërthamore në një kohë kur Uashingtoni dhe aleatët e saj në NATO e kanë shpallur hapur humbjen e Moskës në Ukrainë si qëllimin e tyre.

Në të njëjtën kohë, Kremlini theksoi se nuk po tërhiqej tërësisht nga pakti, duke u zotuar të respektonte kufizimet e tij mbi armët bërthamore.

Në shtator 2025, Putini deklaroi përsëri gatishmërinë e tij për t’iu përmbajtur kufizimeve të armëve bërthamore për një vit tjetër dhe i kërkoi Uashingtonit të ndiqte shembullin.

Ai madje tha se lejimi i skadimit të marrëveshjes së re START do të ishte “destabilizues” dhe mund të nxiste përhapjen e armëve bërthamore.

“Për të shmangur provokimin e një gare të mëtejshme strategjike të armatimeve dhe për të siguruar një nivel të pranueshëm parashikueshmërie dhe përmbajtjeje, ne besojmë se është e justifikuar të përpiqemi të ruajmë status quo-në e vendosur nga Traktati i Ri START gjatë periudhës aktuale, mjaft të trazuar”, deklaroi Putin mes kërcënimeve të shumta të Moskës për të përdorur armë bërthamore taktike kundër vendeve të NATO-s në sfondin e luftës së Rusisë kundër Ukrainës.

Obama, i cili nënshkroi START-in e Ri ndërsa ishte në detyrë, tha se skadimi i tij “do të zhdukte pa kuptim dekada diplomacie dhe mund të nxiste një tjetër garë armatimesh që e bën botën më pak të sigurt”.

Nëntë nga 10 armë bërthamore në krahët e Rusisë dhe SHBA-së

Rusia dhe SHBA-të së bashku zotërojnë rreth 90% të të gjitha armëve bërthamore.

Të dy vendet po zbatojnë programe të gjera modernizimi për të tre degët e triadave të tyre bërthamore (tokë, det dhe ajër) që mund të rrisin madhësinë dhe diversitetin e arsenaleve të tyre në të ardhmen.

Putini ka kërcënuar vazhdimisht se do të përdorë armë bërthamore kundër Ukrainës që nga fillimi i pushtimit në shkallë të plotë të Moskës në vitin 2022, duke thënë se ishte i përgatitur të përdorte “të gjitha mjetet” për të mbrojtur interesat e saj të sigurisë.

Në vitin 2024, ai nënshkroi gjithashtu një doktrinë bërthamore të rishikuar që ulte pragun për përdorimin e armëve bërthamore.

Në nëntor 2024 dhe më pas në janar të këtij viti, Rusia sulmoi Ukrainën me një version konvencional të raketës së saj të re balistike me rreze të mesme veprimi Oreshnik.

Moska thotë se raketa e saj hipersonike ka një rreze veprimi deri në 5,000 kilometra, e aftë të arrijë çdo objektiv evropian, me koka bërthamore ose konvencionale.

Në tetor 2025, Rusia pretendoi se kreu një provë të suksesshme të një droni të ri nënujor me energji bërthamore dhe aftësi bërthamore, të njohur si Poseidon.

Putin tha se “nuk mund të interceptohet”, duke deklaruar se droni është quajtur tashmë një “makinë e fundit të botës”.

Rreth të njëjtës kohë, Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, aludoi në planet e Uashingtonit për të rifilluar testet nëntokësore të shpërthimit bërthamor.

“Do të bëjmë disa testime”, tha Trump. “Vende të tjera e bëjnë. Nëse do ta bëjnë, ne do ta bëjmë.” Presidenti amerikan nuk ofroi më shumë detaje.

SHBA-të kanë investuar shumë në modernizimin e arsenalit të tyre bërthamor, duke përfshirë Sentinel, raketat balistike dhe raketore ndërkontinentale të gjeneratës së ardhshme të Forcave Ajrore të SHBA-së, dhe B-21, bombardues strategjikë me rreze të gjatë veprimi, të projektuar për të depërtuar në mbrojtjet ajrore të përparuara dhe për të mbajtur armë si konvencionale ashtu edhe bërthamore.

Vetëm pak ditë pasi u kthye në Shtëpinë e Bardhë në janar të vitit të kaluar, Trump zbuloi qëllimet e tij për sistemin shumështresor, që synonte të kundërshtonte kërcënimet ajrore të “gjeneratës së ardhshme” ndaj SHBA-së, duke përfshirë raketat balistike dhe ato të lundrimit.

Programi i ardhshëm i mbrojtjes “Kupola e Artë” për herë të parë do të vendosë armë amerikane në hapësirë ​​dhe do të jetë “plotësisht operacional” para përfundimit të mandatit të Trump, tha ai.

Fëmijë i ri në bllok

Kina nuk ka qenë kurrë palë në asnjë nga marrëveshjet për kontrollin e armëve bërthamore, as gjatë Luftës së Ftohtë dhe as pas saj, por e ka më shumë se dyfishuar arsenalin e saj gjatë dekadës së fundit.

Pekini ka një arsenal dukshëm më të vogël prej 600 kokash bërthamore, shumë pak prej të cilave janë të vendosura dhe gati për përdorim, sipas Federatës së Shkencëtarëve Amerikanë (FAS).

Për krahasim, FAS vlerëson arsenalin amerikan në 5,177, duke përfshirë kokat bërthamore të grumbulluara dhe të tërhequra, dhe atë të Rusisë në 5,459.

Por arsenali bërthamor i Kinës po rritet më shpejt se ai i çdo vendi tjetër, me rreth 100 koka të reja bërthamore në vit që nga viti 2023, sipas Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm.

“Në varësi të mënyrës se si vendos të strukturojë forcat e saj, Kina mund të ketë potencialisht të paktën po aq raketa balistike ndërkontinentale sa Rusia ose SHBA-të deri në fillim të dekadës”, tha SIPRI.

Vitin e kaluar Trump tha se donte që Kina të ishte pjesë e kontrollit të armëve dhe vuri në dyshim pse SHBA-të dhe Rusia duhet të ndërtojnë armë të reja bërthamore, duke qenë se ato kishin mjaftueshëm për të shkatërruar botën shumë herë.

“Nëse do të ketë ndonjëherë një kohë kur do të na duhen armë bërthamore si lloji i armëve që po ndërtojmë dhe që Rusia i ka dhe që Kina i ka në një masë më të vogël, por do t’i ketë, ajo do të jetë një ditë shumë e trishtueshme”, tha ai në shkurt të vitit të kaluar.

“Kjo ndoshta do të jetë harresë.”

Të mërkurën, vetëm disa orë para se të skadonte traktati i Ri START midis Uashingtonit dhe Moskës, Sekretari i Shtetit i SHBA-së, Marco Rubio, përsëriti se çdo marrëveshje bërthamore me Rusinë duhet të përfshijë Kinën.

“Presidenti ka qenë i qartë në të kaluarën se, për të pasur kontroll të vërtetë të armëve në shekullin e 21-të, është e pamundur të bëhet diçka që nuk e përfshin Kinën, për shkak të rezervave të saj të mëdha dhe në rritje të shpejtë”, u tha Rubio gazetarëve.

Pekini e hodhi poshtë idenë e të qenit pjesë e çdo traktati të ri. “Pozicioni i Kinës për një negociatë trepalëshe me SHBA-në dhe Rusinë mbi kontrollin e armëve bërthamore është i qartë”, tha zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme kineze, Lin Jian.

“Fuqia bërthamore e Kinës nuk është aspak në të njëjtin nivel me atë të SHBA-së. Nuk është as e drejtë dhe as e arsyeshme t’i kërkohet Kinës të bashkohet me negociatat për çarmatimin bërthamor në këtë fazë”, deklaroi ai.

Në vend të kësaj, Pekini u bëri thirrje të gjitha fuqive bërthamore të miratojnë një politikë “mos e përdorni të parët”, një angazhim për të mos filluar kurrë luftë bërthamore, duke i rezervuar armët e tilla vetëm për t’u hakmarrë ndaj një sulmi bërthamor. Si Uashingtoni ashtu edhe Moska i kanë hedhur poshtë thirrjet.

Fuqitë bërthamore evropiane

Në përgjigje, Rusia tha se forcat bërthamore të anëtarëve të NATO-s, Mbretërisë së Bashkuar dhe Francës, duhet të jenë gjithashtu në negociata, të cilat këto vende i refuzojnë, veçanërisht që nga pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës nga Rusia.

Franca ka arsenalin më të madh bërthamor në Evropë me 290 armë – pothuajse të gjitha të gatshme për luftë.

Në tetor 2025, Parisi prezantoi një version të modernizuar të raketës së saj balistike strategjike M51 të lëshuar nga nëndetëset, një “pikë referimi e madhe” në zhvillimin e mbrojtjes bërthamore me bazë oqeanike të vendit, tha Ministria e Forcave të Armatosura Franceze.

Versioni i tretë dhe më i fundit i M51 ka koka të reja bërthamore, si dhe rreze veprimi, saktësi dhe aftësi të përmirësuar për të depërtuar në mbrojtjet e armikut, tha ministria në një deklaratë me email.

Mbretëria e Bashkuar, me më pak se 250 koka bërthamore, është zotuar gjithashtu të rrisë kapacitetet e saj bërthamore detare duke ndërtuar katër nëndetëse të reja me raketa balistike me fuqi bërthamore.

Në korrik të vitit të kaluar, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar njoftuan Deklaratën e Northwood, një marrëveshje historike që zgjeron fushëveprimin e bashkëpunimit dypalësh bërthamor në një shkallë të paparë.

Të dy vendet u angazhuan jo vetëm për thellimin e dialogut teknik dhe politik, por edhe për të eksploruar koordinimin e forcave të tyre bërthamore.

Duke ruajtur vendimmarrjen kombëtare, deklarata sinjalizon për herë të parë se Parisi dhe Londra janë të përgatitura të përafrojnë qëndrimet e tyre strategjike në mënyra të reja për t’iu kundërvënë kërcënimeve të mëdha bërthamore dhe jo-bërthamore ndaj Evropës.