Çështjet 'e mprehta' që rrezikojnë të prishin një marrëveshje paqeje mes Rusisë dhe Ukrainës

Rusia, SHBA-ja dhe Ukraina bien dakord se një marrëveshje për t’i dhënë fund gati katër viteve luftë të shkallës së plotë po afrohet, por, sipas fjalëve të presidentit Donald Trump, mbeten “një ose dy çështje shumë me gjemba, shumë të vështira”.

Dy nga çështjet më të ndërlikuara në planin 20-pikësh të Uashingtonit lidhen me territorin dhe me fatin e centralit më të madh bërthamor të Europës, i cili aktualisht ndodhet nën kontrollin e Rusisë.

Kremlini pajtohet me Trumpin se negociatat janë “në fazën përfundimtare”, ndërsa hapi i radhës i Volodymyr Zelenskyt është takimi me liderët europianë në Francë më 6 janar. Megjithatë, çdo një nga pikat problematike mund ta rrezikojë marrëveshjen.

Fati 'i zemrës' industriale të Ukrainës, e lakmuar nga Putin

Vladimir Putin nuk ka hequr dorë nga kërkesa e tij maksimale për të marrë të gjithë Donbasin industrial të Ukrainës, ndonëse presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky ka ofruar një kompromis.

Forcat ruse kontrollojnë shumicën e rajonit të Luhanskut në lindje, por pak më shumë se 75% të Donetskut. Putin kërkon të gjithë territorin, përfshirë qytetet e mbetura të “brezit të fortesave”, Sloviansk dhe Kramatorsk.

“Nuk mund të tërhiqemi thjesht, kjo është kundër ligjit tonë,” thotë Zelensky. “Nuk është vetëm ligji. Aty jetojnë njerëz, 300 mijë njerëz… Nuk mund t’i humbasim ata.”

Ai ka propozuar që forcat ukrainase të tërhiqen nga zona për të krijuar një zonë të çmilitarizuar ose zonë të lirë ekonomike, e kontrolluar nga Ukraina, nëse edhe rusët tërhiqen në të njëjtën distancë. Linja aktuale e kontaktit do të mbikëqyrej nga forca ndërkombëtare.

Është e vështirë të imagjinohet që Putin të pranojë këtë, dhe gjeneralët rusë i kanë thënë atij se po pushtojnë territor ukrainas me shpejtësi.

“Nëse autoritetet në Kiev nuk duan ta zgjidhin këtë çështje në mënyrë paqësore, ne do t’i zgjidhim të gjitha problemet me mjete ushtarake,” ka deklaruar Putin.

Të dyja palët konsiderohen gjerësisht të lodhura nga lufta. Analistët e Institutit për Studimin e Luftës kanë vlerësuar se forcave ruse do t’u duhej deri në gusht 2027 për të pushtuar pjesën e mbetur të Donetskut, nëse arrijnë të ruajnë ritmin aktual të avancimit – gjë që nuk është e sigurt.

Kompromisi i Zelenskyt do të kërkonte gjithashtu që trupat ruse të largohen nga zona të tjera ku kanë prani të kufizuar, përfshirë rajonet e Kharkivit dhe Sumyt në veri, Dnipropetrovskun në lindje dhe Mykolaivin në jug.

Pa lëvizje në Donetsk, mundësia e një marrëveshjeje paqeje duket jorealiste, por një kompromis rus nuk përjashtohet plotësisht.

I dërguari i Kremlinit, Yuri Ushakov, tha së fundmi se “është plotësisht e mundur që të mos ketë asnjë trupë [në Donbas], as ruse dhe as ukrainase”, megjithëse ai këmbënguli se territori do të ishte pjesë e Federatës Ruse.

Centrali i madh bërthamor i Ukrainës në duart e Rusisë

Që nga marsi i vitit 2022, Rusia ka pushtuar centralin më të madh bërthamor të Europës në Enerhodar, në brigjet e lumit Dnipro. Por gjashtë reaktorët e centralit të Zaporizhjës nuk prodhojnë energji – të gjithë janë në regjim ndalimi të ftohtë prej më shumë se tre vitesh – dhe furnizimi me energji nga Ukraina e mban centralin funksional për të shmangur një shkrirje të mundshme.

Për ta vënë sërish në punë nevojiten investime të mëdha, pjesërisht për të rindërtuar digën hidroelektrike të Kakhovkës, e cila përdorej për ftohjen e centralit.

Ukraina beson se zona duhet të çmilitarizohet dhe të shndërrohet në një zonë të lirë ekonomike.

Sipas Zelenskyt, propozimi i SHBA-së është që centrali të menaxhohet nga SHBA-ja si një sipërmarrje e përbashkët me Rusinë dhe Ukrainën. Kievi ka thënë se kjo është jorealiste dhe se në vend të kësaj SHBA-ja dhe Ukraina mund ta menaxhojnë bashkë 50-50, me SHBA-në që do të vendoste se ku shkon gjysma e energjisë – duke nënkuptuar Rusinë.

Problemi i Ukrainës është se Rusia nuk pranon ta lëshojë centralin. Kreu i agjencisë bërthamore ruse Rosatom, Alexei Likachev, ka theksuar se vetëm një entitet – Rusia – mund ta menaxhojë atë dhe të garantojë sigurinë.

Ai ka lënë të hapur mundësinë që Ukraina të përdorë energjinë e prodhuar nga centrali në kuadër të bashkëpunimit ndërkombëtar.

Një kompromis për këtë çështje mund të mos jetë i pamundur, por do të kërkonte një nivel besimi mes dy shteteve fqinje, në një kohë kur besimi mungon plotësisht.

Mungesë besimi reciprok, pavarësisht retorikës pozitive

Është e vështirë të imagjinohet përparim i rëndësishëm në pikat më problematike kur ka kaq pak besim.

Kur Trump sugjeroi këtë javë se Putin “dëshiron ta shohë Ukrainën të ketë sukses… përfshirë furnizimin me energji… me çmime shumë të ulëta”, Zelensky dukshëm nuk e besoi – ai nuk e konsideron Putinin serioz për paqen.

“Nuk u besoj rusëve dhe… nuk i besoj Putinit, dhe ai nuk dëshiron sukses për Ukrainën,” tha lideri ukrainas.

Rusia gjithashtu ka treguar pak besim ndaj Kievit, duke akuzuar forcat ukrainase se kanë shënjestruar me dronë një rezidencë të Putinit në rajonin e Novgorodit, megjithëse nuk ka dhënë prova.

Ukraina mohon që kjo të ketë ndodhur dhe beson se është një pretekst rus për sulme të mëtejshme ndaj ndërtesave qeveritare në Kiev.

Çështje të tjera që mund të prishin marrëveshjen

Kievi u ka kërkuar SHBA-së dhe liderëve europianë garanci sigurie për të siguruar një reagim të ngjashëm me NATO-n në rast të një sulmi tjetër rus. Ukraina kërkon gjithashtu të mbajë një ushtri prej 800 mijë vetash.

Edhe pse SHBA-ja dhe Europa mund të bien dakord për garanci sigurie, Rusia nuk do të pranojë trupa europiane në terren në Ukrainë.

Humbjet financiare të Ukrainës vlerësohen rreth 800 miliardë dollarë (600 miliardë paund), ndaj një tjetër çështje kyçe është se sa do të kontribuojë Rusia. SHBA-ja flet për një fond të përbashkët investimesh me Europën, ndërsa Rusia ka 210 miliardë euro (183 miliardë paund) asete në Europë që mund të përdoren, edhe pse Moska deri tani ka refuzuar.

Rusia gjithashtu kundërshton aspiratën e Ukrainës për t’u anëtarësuar në NATO. Kjo mund të mos jetë pengesë e madhe, pasi nuk ka gjasa të ndodhë së shpejti, por është pjesë e kushtetutës së Ukrainës, ndaj gjetja e një marrëveshjeje do të jetë e vështirë.

Anëtarësimi në Bashkimin Europian është gjithashtu një pikë e mundshme mosmarrëveshjeje, ndoshta më pak për Rusinë sesa për vendet që janë përpara Ukrainës në radhën e zgjerimit. Pak kush beson se kjo do të ndodhë shumë shpejt.

A mund të mbajnë ukrainasit një votim për marrëveshjen?

Lideri ukrainas ka cituar sondazhe që tregojnë se 87% e ukrainasve duan paqe, ndërsa 85% kundërshtojnë tërheqjen nga Donbasi.

Prandaj ai beson se asnjë vendim për fatin e Donetskut apo për planin 20-pikësh nuk mund të merret pa një votë popullore dhe një armëpushim 60-ditor për përgatitjen e saj: “Referendumi është mënyra për ta pranuar ose jo.”

Edhe kjo është një pikë e mundshme përplasjeje, pasi Kremlini argumenton se një armëpushim i përkohshëm vetëm do ta zgjaste konfliktin dhe do të çonte në rinisjen e luftimeve – dhe Trump ka thënë se e kupton qëndrimin e Putinit.

Por pa një votë të tillë, Zelensky beson se një marrëveshje nuk do të kishte vlefshmëri, duke e shtuar edhe më tej listën e çështjeve “me gjemba” që duhen zgjidhur./BBC