'Më keq sesa të fillosh nga e para' - Sa e madhe është detyra e rindërtimit të Gazës?

Ndërsa mijëra banorë të Gazës bënin udhëtimin e kthimit në lagjet e tyre pas armëpushimit, shumë prej tyre e dinin tashmë se shtëpitë e tyre ishin në rrënoja.

Perspektiva e rindërtimit të shtëpive, bizneseve dhe të gjitha institucioneve e shërbimeve të nevojshme për një kthim në jetën normale në Gaza është e frikshme nga çdo këndvështrim: OKB-ja vlerëson se dëmi arrin në 70 miliardë dollarë.

Siç thotë Prof Andreas Krieg, një ekspert i sigurisë në Lindjen e Mesme nga King's College London: "Është më keq sesa të fillosh nga e para - këtu nuk po fillon nga rëra, po fillon me rrënoja."

Niveli i shkatërrimit në Rrip është "tani në rreth 84%. Në pjesë të caktuara të Gazës, si në Qytetin e Gazës, është madje deri në 92%", thotë Jaco Cilliers, përfaqësues special i Programit të Zhvillimit të OKB-së për Palestinezët.

Ky dëm ka krijuar sasi kolosale rrënojash. Vlerësimet nga BBC Verify, bazuar në të dhënat e fundit satelitore, sugjerojnë se mund të ketë mbi 60 milionë ton mbeturina që presin të pastrohen në Gaza.

Çdo proces i rindërtimit pas konfliktit duhet të fillojë duke pastruar mbetjet e luftës.

Pastrimi i rrënojave

Miliona ton rrënoja që tani mbushin Rripin e Gazës nuk janë vetëm grumbuj betoni dhe metali të përdredhur. Ato përmbajnë edhe mbetje njerëzore dhe bomba të pashpërthyera.

"Nga një perspektivë sigurie dhe humane, gjëja e parë që duhet të bëni është t'i bëni të sigurta vendet e bombarduara", thotë ish-ekzekutivi i JCB, Philip Bouverat.

Pas kësaj, vijon një proces i klasifikimit, ndarjes dhe thërrmimit të mbeturinave. Pasi hiqen materiale si plastika dhe çeliku, betoni i mbetur mund të bluhet dhe të ripërdoret.

Kjo do të hedhë themelet e ndërtimit, por përpjekjet e ndërtimit do të kërkojnë importimin masiv të materialeve.

"Kjo nuk do të bëhet nga kamionë që vijnë përtej kufirit. Gjëja e parë që duhet të bëjmë është të ndërtojmë një port në ujëra të thella, sepse atëherë mund të sjellësh mijëra ngarkesa kontejnerësh", shtoi z. Bouverat.

Kur vendet të pastrohen, atëherë shërbimet thelbësore si uji, kanalizimet dhe energjia elektrike mund të rikthehen, thotë ai.

Ujësjellës dhe kanalizime

Uji i pastër është një nevojë e madhe dhe e menjëhershme për banorët e Gazës. Sipas vlerësimeve të UNICEF-it, më shumë se 70% e 600 objekteve të ujit dhe kanalizimeve të territorit janë dëmtuar ose shkatërruar që nga 7 tetori 2023.

Pas njoftimit të fundit të një armëpushimi, ushtarët izraelitë pozuan përpara një impianti për trajtimin e ujërave të zeza në qytetin e Gazës, të cilit i ishte vënë flaka. Dëmi ndodhi pak para se ushtria izraelite të tërhiqej nga një pozicion pranë kësaj infrastrukture.

Trajtimi i ujërave të zeza është kritik për parandalimin e grumbullimit të ujërave të zeza dhe përhapjes së sëmundjeve. Mjekët kanë thënë se Gaza ka shkallë të lartë të sëmundjeve diarreike, të cilat mund të vrasin fëmijët, dhe një rrezik të kolerës në disa zona.

Në Gaza ka gjashtë impiante për trajtimin e ujërave të zeza. "Të gjitha janë të dëmtuara", tha Maher Najjar, zëvendësdrejtor në Kompaninë e Ujësjellësit të Bashkive Bregdetare (CMWU), e cila mbikëqyr dhe menaxhon riparimet për infrastrukturën ujore të Gazës.

Që nga fillimi i luftës, riparimet janë penguar jashtëzakonisht nga rreziku i menjëhershëm nga sulmet ajrore dhe të artilerisë izraelite dhe mungesa e mjeteve, tha ai. Disa objekte janë sulmuar përsëri pasi janë riparuar.

IDF tha se veprimet e saj janë "të bazuara në domosdoshmërinë ushtarake dhe në përputhje me ligjin ndërkombëtar", ndërsa përpiqet të parandalojë Hamasin "që kërcënon qytetarët e Izraelit".

Krahas impianteve që trajtojnë ujërat e zeza, Gaza ka impiante të veçanta që ofrojnë ujë të pijshëm të pastër dhe të cilat gjithashtu kanë pësuar dëme të mëdha.

Imazhet satelitore nga prilli i vitit 2024 tregojnë një impiant shkripëzimi uji deti që furnizonte Gazën veriore dhe Qytetin e Gazës ende të paprekur. Por deri në fillim të majit, ai ishte shkatërruar.

"Po flasim për puse uji të dëmtuara, rrjete të dëmtuara, rezervuarë, linja transportuese të dëmtuara. Është shumë e vështirë të dish nga t'ia fillosh. Për të filluar, na duhen të paktën 50 milionë dollarë për t'i rikthyer popullsisë rreth 20% të shërbimeve", tha z. Najjar.

"Humbja totale është rreth 1 miliard dollarë, ndoshta edhe më shumë."

Strehimi

Në gusht, përpara se IDF të pushtonte qytetin, të cilin e quante "bastioni i fundit" i Hamasit, shumë rrugë dukeshin kryesisht të paprekura. Javën e kaluar, pjesë të tëra të lagjes ishin rrafshuar, ndërsa IDF krijoi një bazë.

Gjatë rrjedhës së luftës, qendra satelitore e OKB-së, Unosat, vlerëson se një total prej 282,904 shtëpish dhe apartamentesh në të gjithë Gazën janë dëmtuar ose shkatërruar.

Por këto shifra ka të ngjarë të jenë të nënvlerësuara, sepse ato ende nuk përfshijnë operacionet e fundit ushtarake në Qytetin e Gazës, siç është shkatërrimi në Sheikh Radwan.

Grafiku më poshtë tregon se si shkalla e dëmtimit të banesave u rrit ndjeshëm në mesin e vitit 2024 - që përkon me operacionet e IDF në Rafah, të cilat e lanë pjesën më të madhe të qytetit në rrënoja. Një tjetër rritje e ndjeshme ka të ngjarë të ketë ndodhur si rezultat i pushtimit të Qytetit të Gazës.

Bashkia e qytetit të Gazës, e drejtuar nga Hamasi, ka thënë se 90% e rrugëve të saj janë dëmtuar gjithashtu.

Sipas Shelly Culbertson, një studiuese e lartë e politikave në organizatën kërkimore RAND Corporation me seli në Uashington, rindërtimi i banesave në Gaza, "mund të zgjasë me dekada".

"Pas bombardimeve izraelite të Gazës në vitet 2014 dhe 2021, rindërtimi i banesave ishte i ngadaltë sepse Izraeli nuk lejonte shumë materiale ndërtimi sepse ato kishin qëllime të dyfishta", tha ajo.

"Nëse rindërtohet tani siç bënë në vitin 2014 dhe 2021, do të duhen 80 vjet. Nëse ka një planifikim të mirë, mund të duhet më pak kohë", tha ajo.

"Planifikimi i mirë është projektimi i kampeve që mund të shndërrohen në lagje dhe ndihma ndaj njerëzve për t'u rikthyer në shtëpitë e dëmtuara dhe për të rindërtuar ato."

Fuqia

Sistemi energjetik i Gazës ishte nën presion para luftës aktuale. Ndërprerjet e energjisë elektrike ishin të shpeshta dhe shumica e banorëve të Gazës, jetonin me orë të kufizuara energjie elektrike çdo ditë.

Historikisht, pjesa më e madhe e furnizimit me energji elektrike të Gazës vjen nga linjat e energjisë që e lidhin atë me Izraelin dhe termocentralin e Gazës me naftë, me disa panele diellore në çati dhe në objekte publike të shtuara vitet e fundit.

Që nga 11 tetori 2023, Gaza ka përjetuar një ndërprerje pothuajse të plotë të energjisë elektrike pasi Izraeli ndërpreu energjinë elektrike të jashtme. Një përjashtim ishte një furnizim i drejtpërdrejtë me ujë në impiantin e shkripëzimit në Gazën Jugore, i cili furnizon me ujë të pijshëm të pastër. Izraeli e rilidhi furnizimin me ujë në këtë impiant më 14 nëntor 2024, dhe më pas e ndërpreu përsëri më 9 mars 2025, përpara se ta rilidhte përsëri.

Termocentrali në Gaza ka qenë jashtë funksionit për shkak të mungesës së karburantit, dhe impiantet diellore kanë pësuar dëme të mëdha.

Me rrjetin elektrik kryesisht të dëmtuar, shërbimet thelbësore janë varur nga gjeneratorët e kufizuar me naftë dhe panelet diellore të mbetura.

Një vlerësim i përbashkët i kryer më herët këtë vit nga Banka Botërore, Bashkimi Evropian dhe OKB-ja vlerësoi se më shumë se 80% e aseteve të prodhimit dhe shpërndarjes së energjisë janë shkatërruar ose janë jofunksionale që nga fillimi i luftës, me një kosto të vlerësuar dëmesh prej më shumë se 494 milionë dollarësh.

Gaza Electricity Distribution Cooperation (Gedco), kompania përgjegjëse për menaxhimin e furnizimit me energji elektrike në të gjithë Rripin e Gazës, thotë se 70% e ndërtesave dhe objekteve të saj janë shkatërruar që nga tetori i vitit 2023.

Në fund të muajit të kaluar, ne verifikuam videon e sulmit ndaj selisë së kompanisë.

Në një deklaratë pas ngjarjes, Gedco tha se sulmi kishte "ndikuar drejtpërdrejt në aftësinë e kompanisë për të menaxhuar bizneset e saj administrative dhe teknike".

Bujqësia

Imazhi satelitor më poshtë i një zone në lindje të Jabalia tregon se si 4 km katrorë me të mbjella - me shumë gjasa ullinj dhe agrume - u zhdukën gjatë luftës.

Një rrugë ose shteg i krijuar nga IDF-ja kalon nëpër tokën e rrafshuar, ndoshta për të siguruar qasje në zonat veriore të qytetit të afërt të Gazës.

Analiza nga Prof He Yin i Universitetit Shtetëror të Kentit zbuloi se në të gjithë Rripin e Gazës, 82.4% e të korrave vjetore dhe më shumë se 97% e të korrave të pemëtarisë ka të ngjarë të kenë pësuar dëme gjatë luftës deri më 10 gusht të këtij viti.

Rënia e bujqësisë, së bashku me kufizimet e zgjatura të ndihmës, shkaktoi pasiguri të rëndë ushqimore gjatë gjithë konfliktit, duke kulmuar me një shpallje të urisë në Qytetin e Gazës në shtator.

Unosat ia atribuon këtë rënie "ndikimit të aktiviteteve të tilla si rrënimi, aktiviteti i automjeteve të rënda, bombardimet, granatimet dhe dinamika të tjera të lidhura me konfliktin".

Z. Bouverat thotë se, që bujqësia të rimëkëmbet, toka duhet të pastrohet nga bombat, predhat dhe minat e pashpërthyera "shumë urgjentisht". "Nëse ata mund të kultivojnë të korrat e tyre, ata mund të ushqehen vetë, dhe sa më shpejt ta bëjmë këtë, aq më mirë", thotë ai.

Arsimi

Rreth gjysma e popullsisë së Gazës para luftës ishte nën 18 vjeç, kështu që rindërtimi i shkollave është thelbësor për çdo kthim në jetën normale.

Ndërtesat shkollore u bënë strehimore për palestinezët e zhvendosur gjatë gjithë konfliktit dhe shpesh u shënjestruan nga forcat e IDF-së me justifikimin se ato strehonin qendra "komande dhe kontrolli" për Hamasin dhe grupet e lidhura me të.

Agjencia e ndihmës e OKB-së për Palestinën, UNRWA, e cila dikur drejtonte 288 shkolla në Gaza, thotë se 91.8% e të gjitha ndërtesave shkollore do të kërkojnë "rindërtim të plotë ose punime të mëdha rehabilitimi për t'u bërë përsëri funksionale".

As institucionet e arsimit të lartë nuk janë kursyer.

Për shembull, në dhjetor 2023, Universiteti al-Azhar në jug të qytetit të Gazës u hodh në erë nga trupat izraelite. Vendndodhja tani është pjesë e Korridorit Netzarim, një nga disa zona të miilitarizuara të krijuara nga IDF gjatë luftës.

I njëjti fat pësoi edhe Universitetin Israa, më pak se 2 km larg, i cili u shkatërrua nga trupat e IDF-së, pasi shërbeu si bazë e përkohshme për disa javë./ BBC.