Pse kinodollarët peshojnë më shumë se petrojuani

Nga Robin Harding - FT/

Monedha e Kinës po bëhet një pjesë gjithnjë e më e rëndësishme e sistemit financiar global, por dollari mbetet ende në kontroll.

Një “petrodollar” mbart një ndjenjë të caktuar fuqie. Kombinoni naftën, një mall që pak vende e kanë por të gjithë e kanë të nevojshëm, me dollarin, monedhën e vendit më të fuqishëm në botë, dhe përfitoni një forcë monetare me të cilën duhet llogaritur. Prandaj nuk është çudi që diskutimet për zëvendësimin e këtyre dollarëve me një “petrojuan” kinez, si pasojë e luftës SHBA-Izrael kundër Iranit, kanë nxitur shqetësime për ndryshime themelore në ekuilibrin e fuqisë ekonomike dhe politike.

Monedha kineze po bëhet ngadalë një pjesë më e madhe e sistemit financiar global. Megjithatë, për momentin, asaj i mungon një element themelor i asaj që e bëri petrodollarin kaq të rëndësishëm dhe mbetet larg kërcënimit të rolit të dollarit amerikan si aset rezervë. Kjo sepse modeli ekonomik i Kinës varet nga grumbullimi i vazhdueshëm i aseteve në dollarë dhe janë pikërisht këta “kinodollarë”, jo ndonjë lloj monedhe të lidhur me naftën, që dominojnë financat sot.

Si ide, petrodollari zakonisht lidhet me një marrëveshje të vitit 1974 të arritur nga Henry Kissinger me Arabinë Saudite pas krizës së parë të naftës dhe braktisjes së lidhjes së dollarit me arin. Në atë kohë, Kissinger ishte sekretar shteti i presidentit amerikan Richard Nixon. Thelbi i marrëveshjes ishte që sauditët do ta shisnin naftën e tyre në dollarë, ndërsa SHBA do të ofronte garanci sigurie në këmbim. Edhe blerësit dhe shitësit më të vegjël të naftës ndoqën të njëjtën rrugë.

Kjo marrëveshje bazë qëndroi në fuqi për rreth 50 vjet. Tani ajo po vihet në pikëpyetje. Kina dëshiron të blejë naftë me monedhën e saj, juanin, dhe ka ndërtuar infrastrukturën e nevojshme për këtë, si për shembull sistemin e vet të pagesave ndërkufitare Cips. Rusia, e goditur nga sanksione të rënda, është e gatshme ta pranojë këtë. Edhe Irani preferon të mos e shesë naftën e tij në monedhën e armikut të vet. Ndërkohë, SHBA-ja, falë prodhimit të madh të naftës së shistit argjilor, nuk është më importuese neto e naftës, kështu që monedha me të cilën dëshiron të paguajë nuk është më një çështje e rëndësishme. Kështu ka lindur ideja e “petrojuanit”.

Megjithatë, ajo që kishte rëndësi në marrëveshjen e Kissinger-it nuk ishte aq përdorimi i dollarëve për të paguar naftën, sa marrëveshja e nënkuptuar që sauditët do t’i mbanin dollarët e fituar. Ishte riinvestimi i këtyre dollarëve të Lindjes së Mesme që krijoi vërshimin e madh të likuiditetit ndërkombëtar në dollarë, i cili filloi në vitet 1970 dhe vazhdon edhe sot: dollarë për financimin e avionëve, për financimin e tregtisë dhe për financimin e shteteve. Një petrodollar kuptohet më mirë jo si një dollar i përdorur për të blerë një fuçi nafte, por si një dollar fitimi nga nafta që kërkon një vend ku të investohet.

Sot nuk ekzistojnë të njëjtat kushte për një petrojuan. Rusia i shndërron menjëherë juanët që fiton nga shitja e naftës në Kinë në importe dronësh dhe automjetesh për terrene të vështira. Për t’u rindërtuar, Irani do të duhet të shpenzojë çdo dollar ose juan që mund të fitojë për importe. As prodhuesit e naftës në Gjirin Persik nuk kanë më teprica kaq të mëdha tregtare, kështu që çdo juan që fitojnë ka shumë të ngjarë të përdoret për të blerë mallra nga Kina. Ky është një sfond i mirë për rritjen e përdorimit të juanit në pagesat tregtare, gjë që po ndodh me shpejtësi, por jo për krijimin e një rezervuari të madh petrojuani jashtë Kinës. Sipas të dhënave të Bankës Popullore të Kinës të raportuara nga Citi, pagesat e tregtisë së mallrave të Kinës në juan arritën nivelin rekord prej 33.5 për qind të totalit në mars-prill 2026.

Edhe nëse investitorët nga vendet e Gjirit përfundojnë me teprica në juan, ata do ta kenë të vështirë t’i investojnë ato. Kina është e mbushur me kursime të brendshme. Normat e interesit të obligacioneve janë të ulëta dhe tregjet financiare brenda Kinës janë të vështira për t’u aksesuar për shkak të kontrolleve mbi kapitalin. Emetimi i të ashtuquajturave obligacione “dimsum”, që mundësojnë huamarrje dhe kreditim në juan jashtë Kinës, është rritur shpejt, por tregu ende nuk është mjaftueshëm i madh apo likuid.

Ekuivalenti modern i petrodollarëve sauditë nuk janë më fitimet e eksportuesve të naftës. Përkundrazi, janë dollarët e fituar nga tepricat e mëdha tregtare të prodhuesve të Azisë Lindore, si Kina, Koreja e Jugut dhe Tajvani, të cilat duhet të rikthehen në sistemin financiar global me një ritëm prej më shumë se 1 trilion dollarësh në vit. Ruajtja e këtyre tepricave është thelbësore për modelin ekonomik të këtyre vendeve. Sasia e këtyre “kinodollarëve” është shumë më e madhe se çdo volum i mundshëm i petrojuanit.

I ashtuquajturi paradoks ose dilemë e Triffin-it, e quajtur sipas ekonomistit Robert Triffin, thotë se e vetmja mënyrë për të siguruar një monedhë rezervë është të kesh deficit tregtar, gjë që me kalimin e kohës mund të dobësojë statusin e monedhës si rezervë e sigurt. SHBA vazhdon ta bëjë këtë gjithsesi. Ajo që duket jashtëzakonisht e pamundur është që Kina të ofrojë një aset rezervë duke ruajtur njëkohësisht një tepricë të madhe tregtare.

Kinodollarët e Kinës po formësojnë sistemin financiar global në të njëjtën mënyrë siç bënin petrodollarët në vitet 1970.

Për shembull, një nga faktorët kryesorë që ndikon në çmimin e arit ka qenë ndërtimi i rezervave të arit nga Kina në këmbim të dollarëve që zotëron. Fitimet në dollarë të eksportuesve kinezë, të grumbulluara por të pashlyera, qarkullojnë nëpër bankat ndërkombëtare. Për SHBA-në, blerja e mallrave të botës dhe pagesa për to me depozita në dollarë, bono thesari dhe aksione të SpaceX me një vlerësim prej 2 trilionë dollarësh, mbetet ende një marrëveshje mjaft e mirë.

“Ai që kontrollon paranë mund të kontrollojë botën” është një thënie që shpesh i atribuohet Kissinger-it, megjithëse nuk ka prova që ai ta ketë thënë ndonjëherë dhe duket pak e besueshme që një njeri kaq i familjarizuar me fuqinë ushtarake ta besonte këtë. Ajo që është e vërtetë është se ka shumë pak shenja që dollari po humbet kontrollin mbi sistemin financiar global. Për sa kohë që Kina mbetet e vendosur të ruajë tepricën e saj tregtare dhe kontrollet mbi kapitalin, asnjë sasi pagesash në juan, qoftë për naftë apo për çdo gjë tjetër, nuk do ta ndryshojë këtë realitet. / FT – Syri.net