Si mund të duket një marrëveshje paqeje në Ukrainë?

 I dërguari i Presidentit të SHBA-së Donald Trump, Steve Witkoff, vizitoi Moskën të martën për bisedime me Presidentin rus Vladimir Putin, në lidhje me një marrëveshje të mundshme për t'i dhënë fund luftës në Ukrainë.

Një set i rrjedhur i propozimeve të paqes nga SHBA-ja u shfaq javën e kaluar, por fuqitë evropiane bënë kundërpropozime dhe zyrtarët amerikanë dhe ukrainas kanë zhvilluar bisedime që atëherë në Gjenevë dhe Florida, pa dhënë detaje mbi diskutimet e tyre.

Pra, si mund të duket një marrëveshje paqeje?

KUSH DO T’I MARRË TERRITORET?

Rusia, e cila pushtoi Ukrainën në shkurt të vitit 2022, kontrollon rreth 116,000 km katrorë (44,800 milje katrorë), ose më shumë se 19% të Ukrainës, sipas ushtrisë ruse.

Kjo është vetëm një pikë përqindjeje më shumë se dy vjet më parë, por forcat e Rusisë kanë përparuar në vitin 2025 me ritmin më të shpejtë që nga viti 2022, sipas hartave pro-ukrainase, megjithëse Kievi thotë se kostoja njerëzore për Rusinë ka qenë e lartë. Rusia thotë se kostoja për Ukrainën ka qenë e lartë.

Rusia thotë se Krimea, të cilën Moska e aneksoi në vitin 2014, rajonet e Donetskut dhe Luhanskut - të njohura së bashku si Donbas - plus rajonet e Zaporizhzhisë dhe Khersonit, tani janë ligjërisht pjesë e Rusisë. Kombet e Bashkuara kanë thënë se aneksimet janë të paligjshme sipas ligjit ndërkombëtar, dhe se ato nuk njihen nga shumica e bashkësisë ndërkombëtare.

Rusia kontrollon gjithashtu pjesë të rajoneve të tjera ukrainase si Kharkiv, Sumy, Mykolaiv dhe Dnipropetrovsk, por nuk e ka arritur qëllimin e saj për të kontrolluar të gjithë rajonin e Donbasit.

Sipas propozimeve fillestare prej 28 pikash të SHBA-së, Ukraina do të detyrohej të tërhiqej nga pjesët e fortifikuara rëndë të Donbasit që kontrollon - rreth 5,000 km katrorë - dhe ajo zonë do të konsiderohej një zonë neutrale e demilitarizuar, e njohur ndërkombëtarisht si territor rus.

Sipas këtyre propozimeve, Krimea, Luhansku dhe Donetsku do të njiheshin de facto si territore ruse, përfshirë edhe nga Shtetet e Bashkuara. Përparimet ruse në Zaporizhzhia dhe Kherson deri në vijën e frontit gjithashtu do të njihen "de facto".

Sipas kundërpropozimit nga fuqitë evropiane, të cilat e panë draftin fillestar të planit amerikan si shumë pro-rus, Ukraina do të zotohej të mos e rimerrte me forcë territorin e kontrolluar nga Rusia.

Një grup shtesë propozimesh u diskutua më pas nga zyrtarët amerikanë dhe ukrainas, dhe Zelenskiy tha se bisedimet në Florida kishin “përmirësuar” një marrëveshje kornizë paqeje të zhvilluar në Gjenevë.

Zelenskiy ka pranuar se disa territore të pushtuara nga Rusia mund të njihen si të pushtuara përkohësisht de facto, por ka përjashtuar çdo njohje de jure. Ai ka përjashtuar dhënien e territorit, të cilën thotë se nuk ka mandat ta bëjë, dhe u ka kërkuar aleatëve perëndimorë të Kievit që të mos e shpërblejnë Rusinë për luftën e saj në Ukrainë.

PO NATO?

Një nga kërkesat qendrore të Putinit për t'i dhënë fund luftës është që udhëheqësit perëndimorë të zotohen me shkrim për të ndaluar zgjerimin e aleancës ushtarake të udhëhequr nga SHBA-të, NATO-s, drejt lindjes; zyrtarët rusë citojnë një garanci për këtë qëllim nga Sekretari i Shtetit i SHBA-së, James Baker, dhënë udhëheqësit sovjetik, Mikhail Gorbachev, në vitin 1990.

Propozimet fillestare të paqes të SHBA-së përfshinin një klauzolë që NATO nuk do të zgjerohej më tej, që Ukraina do të sanksiononte në kushtetutën e saj se nuk do të bashkohej me NATO-n, dhe se NATO do të përfshinte në statutet e saj një dispozitë që Ukraina nuk do të pranohej në të ardhmen. Ukraina do të merrte akses preferencial afatshkurtër në tregun evropian, ndërsa po shqyrtohej kërkesa e saj për t'u bashkuar me Bashkimin Evropian.

Kundërpropozimi evropian ndryshon ndjeshëm klauzolat e NATO-s të përcaktuara në draftin e propozimit të SHBA-së: ai thotë se anëtarësimi i Ukrainës në NATO, do të varet nga konsensusi midis anëtarëve të NATO-s.

Udhëheqësit e NATO-s ranë dakord në vitin 2008 që Ukraina dhe Gjeorgjia një ditë do të bëheshin anëtarë. Parlamenti i Ukrainës në vitin 2018 votoi për të sanksionuar qëllimin e anëtarësimit në NATO në kushtetutën e saj.

Trump ka thënë se mbështetja e mëparshme e SHBA-së për anëtarësimin e Ukrainës në NATO ishte një shkak i luftës dhe ka lënë të kuptohet se Ukraina nuk do të marrë anëtarësim.

NATO thotë se varet nga vendet individuale nëse duan të bashkohen me aleancën.

SI DO TË FUNKSIONONIN GARANCITË E SIGURISË?

Ukraina thotë se ka nevojë për një garanci të fortë sigurie, për të parandaluar një sulm tjetër rus. Rusia ka kërkuar kufizime në madhësinë e ushtrisë së Ukrainës, dhe thotë se Ukraina duhet të jetë neutrale.

SHBA-të kanë qenë të kujdesshme ndaj një garancie sigurie, që do ta fuste Perëndimin në një luftë të mundshme në të ardhmen midis NATO-s dhe Rusisë për shkak të Ukrainës.

Ukraina dhe aleatët e saj evropianë kanë thënë se Moska nuk është një garantuese e besueshme dhe neutraliteti për Ukrainën do ta linte Evropën të ekspozuar. Rusia thotë se Ukrainës dhe fuqive evropiane nuk mund t'u besohet.

Moska ka kërkuar gjithashtu mbrojtje për rusishtfolësit dhe besimtarët ortodoksë. Kievi përjashton çdo kufizim mbi forcat e saj të armatosura dhe thotë se rusishtfolësit tashmë kanë të gjitha mbrojtjet që u nevojiten, duke përmendur faktin se gjuha e parë e Zelenskiy është rusishtja, një gjuhë që ai e përdor shpesh.

ÇFARË NDODH ME PARATË DHE ASETET E NGRIRA RUSE?

Propozimet fillestare të SHBA-së deklarojnë se Rusia, e cila është nën sanksione perëndimore për shkak të luftës, do të riintegrohet në ekonominë globale dhe do të ftohet të jetë pjesë e G8-ës, një forum joformal që grupon Rusinë dhe Grupin e Shtatë vendeve të pasura. Anëtarësimi i Rusisë në G8 u pezullua në vitin 2014, pasi aneksoi Krimenë.

Shtetet e Bashkuara thanë në propozimet e tyre fillestare se do të arrijnë një marrëveshje afatgjatë me Rusinë për të zhvilluar "energji, burime natyrore, infrastrukturë, inteligjencë artificiale, qendra të dhënash, projekte nxjerrjeje të metaleve të rralla në Arktik dhe mundësi të tjera të dobishme për korporatat".

Udhëheqësit e Bashkimit Evropian po kërkojnë një marrëveshje mbi një plan për të përdorur asetet e ngrira ruse të mbajtura në Evropë, si bazë për një kredi prej 140 miliardë eurosh (163 miliardë dollarë) për Ukrainën. Zyrtarët rusë kanë thënë se një veprim i tillë do të ishte i paligjshëm.

PO PËR ÇËSHTJET BËRTHAMORE, ZGJEDHJET DHE BIZNESIN?

Lëvizjet paqësore mund të përfshijnë që Rusia dhe Shtetet e Bashkuara të bien dakord të rifillojnë bisedimet mbi kontrollin strategjik të armëve bërthamore.

E ardhmja e termocentralit bërthamor të Zaporizhzhisë, i cili ndodhet në territorin ukrainas të kontrolluar nga Rusia, është e paqartë.

Ka pasur spekulime në media se Rusia mund t’u ofrojë kompanive amerikane aksione në sektorin e saj të gjerë të burimeve natyrore.

Uashingtoni ka hedhur idenë e mbajtjes së zgjedhjeve në Ukrainë. Putin ka thënë se udhëheqja e Kievit humbi legjitimitetin pasi refuzoi të mbante zgjedhje kur skadoi mandati i zgjedhur i Zelenskiy-t. Kievi thotë se nuk mund të mbajë zgjedhje ndërsa është nën gjendje ushtarake dhe mbron territorin e saj kundër Rusisë./ Reuters.