Bllokada e Ngushticës së Hormuzit nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, pas bisedimeve në Islamabad midis Uashingtonit dhe Teheranit që përfunduan pa një marrëveshje, është një përshkallëzim i konsiderueshëm në luftën kundër Iranit, thonë analistët.

Në një postim në rrjetet sociale të dielën, Trump tha se Marina Amerikane “do të fillojë procesin e BLLOKIMIT të çdo anijeje që përpiqet të hyjë ose të dalë nga Ngushtica e Hormuzit”.

Bllokada filloi në orën 10:00 të mëngjesit sipas kohës së Uashingtonit (14:00 GMT) të hënën.

Komentet e Trump kanë ngritur shqetësime në lidhje me statusin e armëpushimit dyjavor midis SHBA-së dhe Iranit të shpallur javën e kaluar.

Chris Featherstone, një shkencëtar politik në Universitetin e Jorkut, i tha Al Jazeera se kërcënimi i Trump për të bllokuar Ngushticën e Hormuzit, është "absolutisht një përshkallëzim" i luftës së SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit.

“Trump po e përdor kërcënimin e bllokadës si një mjet në negociatat me Iranin. Trump ka thënë se Irani nuk ka letra dhe kjo përpjekje për të përdorur një bllokadë ndaj Iranit, do të përbënte një përpjekje për të ushtruar më tej presion mbi Iranin që të përmbushë qëllimet e SHBA-së në negociata”, tha ai.

Si mund të duket bllokada? Ja çfarë dimë:

Me çfarë lloj bllokade po kërcënon SHBA-ja?

Menjëherë pasi SHBA-të dhe Izraeli filluan sulmet ndaj Iranit më 28 shkurt, Irani në thelb mori kontrollin e Ngushticës së Hormuzit, një pikë kyçe për tregun global të energjisë. Përpara se të fillonte lufta, 20 përqind e furnizimeve botërore me naftë dhe gaz natyror të lëngshëm (LNG) transportoheshin përmes ngushticës.

Pasi armëpushimi i ndërmjetësuar nga Pakistani hyri në fuqi të mërkurën, Teherani konfirmoi se do të lejonte lundrimin përmes Ngushticës së Hormuzit për kohëzgjatjen e marrëveshjes dyjavore, duke lehtësuar një përçarje që kishte rritur çmimet globale të naftës dhe gazit.

Megjithatë, ka qenë e paqartë nëse Irani ka mbledhur tarifa për kalimin gjatë armëpushimit. Gjatë luftës, vetëm disa anijeve nga vende të caktuara që konsideroheshin mike ndaj Iranit dhe atyre që paguanin taksa, iu dha kalim i sigurt.

Pasi bisedimet e fundjavës në Pakistan përfunduan pa një marrëveshje, Trump kërcënoi të bllokonte Ngushticën e Hormuzit, dhe gjithashtu akuzoi Iranin për "zhvatje". Ai shtoi se Marina Amerikane do të gjurmonte dhe do të ndalonte anijet në ujërat ndërkombëtare që i kishin paguar Iranit një tarifë për të kaluar ngushticën.

Më vonë, ushtria amerikane tha se do të bllokonte të gjithë trafikun detar që hyn dhe del nga portet iraniane, përfshirë ato në Gjirin Persik dhe Gjirin e Omanit.

Komanda Qendrore e ushtrisë amerikane (CENTCOM), e cila ka përgjegjësinë për operacionet në Lindjen e Mesme, i tha agjencisë së lajmeve Reuters se ushtria amerikane do të zbatojë një bllokadë në Gjirin e Omanit dhe Detin Arabik në lindje të Ngushticës së Hormuzit dhe kjo do të zbatohet për të gjitha anijet pavarësisht flamurit.

“Çdo anije që hyn ose largohet nga zona e bllokuar pa autorizim i nënshtrohet përgjimit, devijimit dhe kapjes”, tha ajo.

“Bllokada nuk do të pengojë kalimin neutral të tranzitit përmes Ngushticës së Hormuzit për në ose nga destinacionet jo-iraniane.”

Megjithatë, forcat e armatosura të Iranit thanë se “vendosja e kufizimeve në lëvizjen e anijeve në ujërat ndërkombëtare nga SHBA-të është një akt i paligjshëm, dhe përbën pirateri”.

Jason Chuah, profesor i së drejtës detare në City St George's, Universitetin e Londrës dhe Institutin Detar të Malajzisë, i tha Al Jazeera se veprimet e Uashingtonit nuk do të ishin një bllokadë klasike, por një rast "sanksionesh me anije luftarake që zbatojnë urdhrat e Presidentit Trump".

“Do të ishte shumë më tepër si një model i qëndrueshëm i ndalimit, hipjes në bord dhe sekuestrimit të anijeve që mendohet se janë të lidhura me Iranin, në thelb duke sanksionuar zbatimin e ligjit në det”, tha ai.

A është kjo e ligjshme sipas ligjit ndërkombëtar detar?

Chuah tha se ligjshmëria e një bllokade të tillë nga SHBA-të është "e ndërlikuar".

“Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi Ligjin e Detit, por kjo nuk do të thotë se janë të lira të bllokojnë sipas gjykimit të tyre”, tha ai. “Rregullat themelore në lidhje me lirinë e lundrimit dhe kalimit nëpër rrugët kryesore ujore pranohen gjerësisht si e drejtë ndërkombëtare zakonore, kështu që ato i detyrojnë shtetet, pavarësisht nëse e kanë nënshkruar traktatin apo jo.”

Ai shtoi: “Tani, nëse doni ta quani diçka bllokadë në terma ligjorë, ju jeni realisht në territorin e ligjit të konfliktit të armatosur në det - mendoni për Manualin e San Remos mbi të Drejtën Ndërkombëtare të Zbatueshme në Konfliktet e Armatosura në Det. Megjithatë, kjo supozon se jeni në një konflikt të armatosur real, se e keni shpallur bllokadën, se është efektive dhe se zbatohet në mënyrë të paanshme ndaj anijeve neutrale. Ky kuadër vendos një standard të lartë ligjshmërie për bllokadat.”

Chuah tha se edhe nëse Trump përdor sanksionet si justifikim për veprimet e Uashingtonit në lidhje me portet iraniane, kjo nuk i zgjidh plotësisht çështjet ligjore.

“Edhe sanksionet vendase mjaft të forta nuk të japin automatikisht të drejtën sipas ligjit ndërkombëtar për të ndaluar anijet e huaja në det të hapur pa pëlqimin ose mbështetjen e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Në rastin më të mirë, sanksionet mund të justifikojnë pse vepron, por jo gjithmonë aty ku mund të veprosh”, tha ai.

A do t’i bashkohen edhe vende të tjera SHBA-së në bllokadë?

Deri më tani, vetëm Mbretëria e Bashkuar ka deklaruar qartë se nuk do t'i bashkohet bllokadës së Trump ndaj porteve iraniane.

Në një intervistë me BBC 5 Live të hënën, kryeministri britanik Keir Starmer tha se po përqendrohet në rihapjen e Ngushticës së Hormuzit "sa më shpejt të jetë e mundur", për të ulur çmimet globale të energjisë.

“Ne nuk po e mbështesim bllokadën dhe të gjithë mobilizimin diplomatik, politik dhe të aftësive... që është i gjithë i përqendruar, nga pikëpamja jonë, në hapjen e plotë të ngushticës”, tha ai.

Ndërkohë, Kina ka bërë thirrje për qetësi nga të gjitha palët.

Mbajtja e kësaj rruge ujore kritike të sigurt, të qëndrueshme dhe të papenguar i shërben interesave të përbashkëta të bashkësisë ndërkombëtare, tha zëdhënësi i Ministrisë së Punëve të Jashtme, Guo Jiakun, duke shtuar se Kina është e gatshme të punojë me të gjitha palët për të mbrojtur sigurinë dhe furnizimet energjetike.

Featherstone vuri në dukje se një nga tiparet më të spikatura të luftës SHBA-Izrael kundër Iranit ka qenë se sa shumë aleatë të SHBA-së, siç është Mbretëria e Bashkuar, nuk kanë qenë të gatshëm të përfshihen.

“Duke pasur parasysh që kjo bllokadë do të ndodhte në mes të negociatave për një armëpushim, duke rrezikuar dështimin e bisedimeve, nuk ka gjasa që ndonjë aleat të dëshirojë të përfshihet tani”, tha ai.

“Ashtu si me elementët e tjerë të kësaj lufte, administrata [amerikane] nuk e ka përcaktuar qëllimin e këtij bllokade të mundshme. Aleatët e SHBA-së ka të ngjarë të duan ta dinë qëllimin e bllokadës, përpara se të kryejnë dhe të rrezikojnë hakmarrje”, shtoi ai.

Si mund ta dëmtojë Iranin një bllokadë amerikane?

Edhe pse Irani është mësuar me sanksionet amerikane dhe ka vazhduar të funksionojë gjatë luftës, një bllokadë si kjo mund të shkaktojë më shumë dëme në ekonominë e Iranit.

Komanda e bashkuar e forcave të armatosura iraniane ka thënë se portet në Gjirin Persik dhe Detin e Omanit janë "ose për të gjithë ose për askënd", raportoi transmetuesi shtetëror IRIB.

“Forcat e Armatosura të Republikës Islamike të Iranit e konsiderojnë mbrojtjen e të drejtave ligjore të vendit tonë, një detyrë natyrore dhe ligjore dhe, në përputhje me rrethanat, ushtrimi i sovranitetit të Republikës Islamike të Iranit në ujërat territoriale të vendit tonë është e drejtë natyrore e kombit iranian”, citoi IRIB të ketë deklaruar ushtria e Iranit.

“Anijet e lidhura me armikun” nuk do të kenë të drejtë të kalojnë nëpër Ngushticën e Hormuzit, ndërsa anijeve të tjera do t’u lejohet kalimi, në varësi të rregulloreve të Teheranit, thuhet në deklaratë.

"Vendosja kriminale e kufizimeve nga SHBA-të mbi lëvizjen e anijeve në ujërat ndërkombëtare, është një akt i paligjshëm dhe përbën pirateri."

Nëse siguria e porteve kërcënohet, asnjë port në rajon “nuk do të jetë i sigurt”, thuhet në deklaratë.

Duke raportuar nga Doha e Katarit, redaktori diplomatik i Al Jazeera-s, James Bays, tha se bllokada e Uashingtonit mund të synojë të godasë ekonominë iraniane, e cila ka ecur mirë pavarësisht luftës duke vazhduar të furnizohet me naftë përmes Ngushticës së Hormuzit.

“Është pothuajse një garë për dëmin që i shkaktohet ekonomisë së Iranit, një vend që ka sanksione që nga viti 1979, që është shumë i qëndrueshëm ekonomikisht, megjithëse ka probleme të thella ekonomike”, tha ai.

Featherstone tha se Irani është relativisht mësuar me faktin, që SHBA-të kanë një kontroll të fortë mbi ekonominë e tij.

“Irani ka përjetuar sanksione të mëdha amerikane për dekada të tëra dhe, për pjesën më të madhe të asaj kohe, regjimet e sanksioneve amerikane kanë penguar çdo komb që tregton me SHBA-në, të tregtojë me Iranin”, tha ai.

“Megjithatë, pas shtrirjes së sulmeve të SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit, kjo do të ndikonte në aftësinë e tyre për t’u rindërtuar”, shtoi ai.

Çfarë do të ndodhë me minierat iraniane në ngushticë?

Të mërkurën, Korpusi i Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) publikoi një hartë të Ngushticës së Hormuzit, që tregon një rrugë të sigurt për anijet që duhet të ndjekin përmes ngushticës, duke shmangur minat që ka vendosur.

Harta duket se i drejton anijet më në veri drejt bregdetit iranian dhe larg rrugës tradicionale më afër bregdetit të Omanit.

Në një deklaratë, IRGC tha se të gjitha anijet duhet të përdorin hartën e re për lundrim për shkak të "mundësisë së pranisë së llojeve të ndryshme të minave kundër anijeve në zonën kryesore të trafikut".

Në postimin e tij në Truth Social të dielën në lidhje me bllokadën e Ngushticës së Hormuzit, Trump tha se forcat amerikane do të fillojnë pastrimin e minave që Irani ka vendosur në ngushticë dhe shtoi se vendet e NATO-s si Mbretëria e Bashkuar do të ndihmojnë në këtë proces.

Por të hënën, Starmer i tha BBC 5 Live se, ndërsa Mbretëria e Bashkuar ka kapacitete “minapastruese”, nuk do të përfshihej në “çështje operacionale”.

Ndërkohë, Japonia tha se ende nuk ka vendosur nëse do të dërgojë Forcat e saj të Vetëmbrojtjes për operacione pastrimi nga minat në Ngushticën e Hormuzit.

Sekretari i Përgjithshëm i Kabinetit, Minoru Kihara, u tha gazetarëve se Japonia po nxit përparimin drejt një mirëkuptimi gjithëpërfshirës midis SHBA-së dhe Iranit.

“Ajo që është më e rëndësishme është që të arrihet qetësimi i situatës, duke përfshirë sigurimin e lundrimit përmes Ngushticës së Hormuzit”, tha Kihara, sipas agjencisë së lajmeve Kyodo.

Çfarë do të thotë bllokada e Trump për transportin detar në ngushticë?

Gjatë luftës SHBA-Izrael kundër Iranit, Teherani ka lejuar një numër të vogël anijesh nga vende të caktuara që i konsideron "kombe mike", të tilla si India, Kina, Japonia, Turqia dhe Pakistani, të kalojnë nëpër ngushticë.

Disa anije që paguanin gjithashtu një taksë për Iranin u lejuan të kalonin. Besohet se të paktën dy taksa për anijet janë paguar në juan kinez, në atë që duket të jetë një strategji për të dobësuar dollarin amerikan dhe për të shmangur sanksionet e SHBA-së. Kina, e cila blen 80 përqind të naftës së Iranit, tashmë i paguan Teheranit në juan.

Të premten, Irani tha se po shqyrtonte një propozim për të ngarkuar taksat e ardhshme në monedhën e vet, rial.

Chuah i tha Al Jazeera-s se efektet e bllokadës së porteve iraniane nga Uashingtoni do të prekin shpejt transportin detar indian, kinez, japonez, turk dhe të vendeve të tjera.

“Nuk ke nevojë të jesh iranian për t’u përfshirë në të [bllokadë]. Nëse ka ndonjë lidhje iraniane në zinxhirin e ngarkesave, financimit ose pronësisë, papritmas ndodhesh në zonën e rrezikut”, tha ai.

Ai paralajmëroi se primet e sigurimit ka të ngjarë të rriten, duke i bërë bankat globale nervoze. Ai tha se tregu global i cisternave do të fillojë gjithashtu të fragmentohet në nivele të veçanta rreziku.

"Në momentin që fillojnë ndalimet, transporti detar neutral fillon të ndihet shumë më pak neutral", tha ai.

Ai shtoi se edhe pamja më e gjerë e një bllokade të tillë është shqetësuese.

“Nëse fuqitë e mëdha fillojnë të ndalojnë rregullisht anijet, bazuar në atë se me kë janë të lidhura, në vend të vendit ku ndodhen ose çfarë po bëjnë, kjo dëmton stabilitetin e të gjithë sistemit.
Çështja e vërtetë nuk është vetëm Irani – është ajo që u bën kjo rregullave në të cilat mbështeten të gjithë të tjerët”, tha ai./ AL Jazeera.