A mund të anashkalohet Ngushtica e Hormuzit me eksplozivë bërthamorë? SHBA e studioi këtë në Panama dhe Kolumbi në vitet 1960

Ndërkohë që bota po përpiqet të mbajë fluksin e furnizimit me naftë nga Lindja e Mesme, ish-kryetari i Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së, Newt Gingrich, tërhoqi vëmendje me një postim në rrjetet sociale ku theksonte një ide radikale: përdorimin e bombave bërthamore për të hapur një kanal të ri që do të shmangte kërcënimet iraniane në Ngushticën e Hormuzit.

Postimi i Gingrich-it me 15 mars 2026 lidhej me një artikull që e përshkruante veten si satirë. Gingrich nuk ka sqaruar nëse mbështetja e tij ishte serioze. Por ai është mjaftueshëm i moshuar për të kujtuar një kohë kur ide të tilla jo vetëm merreshin seriozisht, por edhe ndiqeshin realisht nga qeveritë e SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik.

Siç diskutoj në librin tim “Deep Cut: Science, Power, and the Unbuilt Interoceanic Canal”, versioni amerikan i këtij projekti përfundoi në vitin 1977. Në atë kohë, Gingrich po niste karrierën e tij politike pasi kishte punuar si profesor i historisë dhe studimeve mjedisore.

Përmirësimi i tregtisë globale dhe ndikimit gjeopolitik

Ideja për një kanal të ri për transportimin e naftës nga Lindja e Mesme lindi dy dekada më parë, në kontekstin e një tjetër konflikti në rajon, krizës së Suezit. Në vitin 1956, Egjipti mori nën kontroll Kanalin e Suezit nga britanikët dhe francezët. Mbyllja e zgjatur e kanalit bëri që çmimet e naftës, çajit dhe mallrave të tjera të rriteshin ndjeshëm për konsumatorët evropianë, të cilët vareshin nga kjo rrugë detare për mallrat nga Azia.

Por çfarë do të ndodhte nëse energjia bërthamore do të përdorej për të hapur një kanal alternativ nëpër “territor miqësor”? Kjo ishte pyetja që ngriti Edward Teller, arkitekti kryesor i bombës me hidrogjen, së bashku me fizikanë të tjerë në Laboratorin e Rrezatimit Lawrence në Livermore, Kaliforni.

Administrata e presidentit Dwight D. Eisenhower tashmë kishte filluar të promovonte energjinë atomike për prodhimin e energjisë elektrike dhe për nëndetëset. Pas krizës së Suezit, qeveria amerikane zgjeroi planet për përdorimin e “atomit për paqe”.

Mbështetësit e Projektit Plowshare, të udhëhequr nga Teller, kërkonin të përdornin atë që e quanin “shpërthime bërthamore paqësore” për të ulur kostot e projekteve të mëdha të gërmimit dhe për të forcuar sigurinë kombëtare. Ata imagjinonin një botë ku eksplozivët bërthamorë do të ndihmonin në nxjerrjen e gazit natyror nga nëntoka dhe në ndërtimin e kanaleve, porteve dhe rrugëve malore, me efekte minimale radioaktive.

Për të nisur programin, Teller donte të krijonte një port të menjëhershëm duke varrosur dhe më pas shpërthyer pesë bomba termobërthamore në një fshat indigjen në Alaskën veriperëndimore bregdetare. Plani, i njohur si Project Chariot, shkaktoi debate të forta dhe një studim pionier mbi ekosistemet ushqimore të Arktikut.

Teller dhe fizikanët e Livermore punuan gjithashtu me trupat xheniere të ushtrisë për të studiuar mundësinë e përdorimit të shpërthimeve bërthamore për ndërtimin e një kanali tjetër në Panama. Duke pasur frikë se Kanali i Panamasë po vjetrohej dhe portat e tij të ngushta do të bëheshin të papërshtatshme, zyrtarët amerikanë kërkonin një kanal më të gjerë dhe më të thellë, pa porta ngritëse për anijet.

Një kanal në nivel deti jo vetëm që do të lejonte anije më të mëdha, por do të ishte edhe më i thjeshtë për t’u operuar sesa sistemi me porta, i cili kërkonte mijëra punonjës. Që nga fillimi i viteve 1900, punëtorët amerikanë të kanalit dhe familjet e tyre jetonin në Zonën e Kanalit, një territor i madh rreth rrugës ujore. Panamezët gjithnjë e më shumë e kundërshtonin faktin që vendi i tyre ndahej në dy pjesë nga një zonë e ngjashme me koloni, me ndarje racore.

Kalimi i Amerikës Qendrore

Shpërthimet bërthamore dukeshin se e bënin financiarisht të realizueshëm një kanal të ri në nivel deti. Shtysa më e madhe për të ashtuquajturin Kanali Panatomik erdhi në janar 1964, kur protesta të dhunshme anti-amerikane shpërthyen në Panama. Presidenti Lyndon B. Johnson reagoi duke pranuar negociata për marrëveshje të reja politike me Panamanë.

Johnson krijoi Komisionin Studimor të Kanalit Ndëroqean Atlantik-Paqësor për të përcaktuar vendin më të mirë për përdorimin e shpërthimeve bërthamore që do të hapnin një rrugë detare mes dy oqeaneve. Me një fond prej 17.5 milionë dollarësh nga Kongresi, rreth 185 milionë dollarë sipas vlerës së sotme, komisioni u përqendrua në dy rrugë: një në Panamanë lindore dhe një tjetër në Kolumbinë perëndimore.

Rruga panameze kalonte përmes luginave pyjore të istmit të Dariénit dhe arrinte deri në 335 metra mbi nivelin e detit. Për ta gërmuar këtë terren, inxhinierët propozuan shpërthimin e 294 eksplozivëve bërthamorë përgjatë itinerarit, në 14 shpërthime të ndara, me fuqi të barabartë me 166.4 milionë ton TNT.

Kjo ishte një sasi marramendëse energjie: arma bërthamore më e fuqishme e testuar ndonjëherë, “Tsar Bomba” sovjetike në vitin 1961, kishte energji të barabartë me 50 milionë ton TNT.

Për të shmangur radioaktivitetin dhe goditjet sizmike, planifikuesit vlerësuan se rreth 30,000 njerëz, gjysma e tyre indigjenë, do të duhej të evakuoheshin dhe zhvendoseshin. Komisioni e konsideroi këtë një pengesë të madhe, por jo të pamundur, duke shkruar në raportin përfundimtar se “problemet e pranimit publik të gërmimit bërthamor të kanalit ndoshta mund të zgjidheshin përmes diplomacisë, edukimit publik dhe kompensimeve financiare”.

Një ide jo shumë e mirë, në retrospektivë 

Siç trajtohet në librin tim, biologët detarë dhe evolucionarë të fundviteve 1960 studiuan efektet mjedisore më pak të dukshme të projektit. Ndër katastrofat e mundshme, shkencëtarët paralajmëruan se një kanal në nivel deti mund të shkaktonte “pushtim të ndërsjellë të organizmave të Atlantikut dhe Paqësorit”, duke bashkuar për herë të parë oqeanet pas 3 milionë vitesh.

Planet për këtë rrugë ujore bërthamore u ndërprenë në fillim të viteve 1970, jo për shkak të shqetësimeve për speciet pushtuese detare, por për arsye të tjera komplekse. Këto përfshinin vështirësitë e testimit të shpërthimeve bërthamore për qëllime paqësore pa shkelur Traktatin e Ndalimit të Kufizuar të Testeve Bërthamore të vitit 1963 dhe deficitin e madh buxhetor të shkaktuar nga Lufta e Vietnamit.

Megjithë kufizimet gjeopolitike dhe financiare, studimet për kanalin në nivel deti përfshinë qindra studiues që rritën njohuritë mbi istmin dhe banorët e tij njerëzorë dhe natyrorë. Ironikisht, studimet treguan se shkëmbinjtë argjilorë të lagësht në zonën e Dariénit mund ta bënin përdorimin e eksplozivëve bërthamorë joefektiv.

Megjithatë, për mbështetësit më të mëdhenj të Projektit Plowshare, gërmimi atomik mbeti një objektiv i vlefshëm. Në raportin e tyre përfundimtar në vitin 1970, komisionerët parashikuan se “një ditë shpërthimet bërthamore do të përdoren në një gamë të gjerë projektesh gjigante të zhvendosjes së dheut”. Teller ndante të njëjtin bindje, siç shpjegoi në dokumentarin e vitit 2000 “Nuclear Dynamite”.

Sot, duke pasur parasysh ndërgjegjësimin e gjerë për efektet serioze mjedisore dhe shëndetësore të ndotjes radioaktive, është e vështirë të imagjinohet një kohë kur përdorimi i bombave bërthamore për ndërtimin e kanaleve dukej i arsyeshëm. Edhe para se postimi i Gingrich-it të shkaktonte tallje, mediat e përshkruanin Projektin Plowshare me fjalë si “i çuditshëm”, “i marrë” dhe “absurd”.

Megjithatë, ndërsa shoqëritë përballen me teknologji të reja që ndryshojnë shpejt realitetin, si inteligjenca artificiale gjeneruese dhe kriptomonedhat, ia vlen të kujtojmë se shumë ide që më vonë u diskredituan dikur dukeshin jo vetëm të arsyeshme, por edhe të pashmangshme.

Siç theksojnë historianët e shkencës dhe teknologjisë, zhvillimet teknologjike dhe shkencore nuk mund të ndahen nga konteksti kulturor. Për më tepër, teknologjitë që bëhen pjesë e jetës së përditshme shpesh nuk triumfojnë sepse janë domosdoshmërisht më të mira, por sepse mbështeten nga interesa të fuqishme.

Kjo të bën të pyesësh: cilat nga trendet teknologjike që promovohen sot nga influencerët do t’i argëtojnë, tronditin apo tmerronin pasardhësit tanë? /Ndtv – Syri.net