Ngërçi i heliumit: Pse lufta SHBA-Izrael kundër Iranit mund të shkaktojë vonesa për rezonancat magnetike

Lufta mes Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit kundër Iranit, si dhe përgjigjja e Teheranit, kanë ndërprerë rreth një të tretën e furnizimit global me helium, i cili është jetik për përdorime mjekësore si rezonancat magnetike, por edhe për industri të teknologjisë së lartë si sektori i gjysmëpërçuesve.

Kjo ndodh kryesisht për shkak të kufizimeve në transport dhe ndalimit të prodhimit nga një prej prodhuesve kryesorë të heliumit, Katari.

Sa helium prodhohet në Gjirin Persik?

Në vitin 2025, Katari prodhoi rreth 63 milionë metra kub helium, që përbën rreth një të tretën e 190 milionë metrave kub të prodhuar globalisht, sipas Shërbimit Gjeologjik të SHBA-së.

Ndonëse vendet e tjera të Gjirit nuk janë prodhues kryesorë, ato janë të rëndësishme për zinxhirin global të furnizimit, sepse eksportet nga Katari dhe të tjerët varen nga rrugët detare dhe pikat e ngushta në ujërat bregdetare, veçanërisht Ngushtica e Hormuzit.

Me 2 mars, Ebrahim Jabari, këshilltar i lartë i komandantit të Gardës Revolucionare Islamike të Iranit (IRGC), njoftoi se ngushtica ishte "mbyllur" dhe se çdo anije që përpiqej ta kalonte do të "digjej". Që atëherë, trafiku detar në këtë zonë është ulur ndjeshëm.

Zyrtarët iranianë kanë këmbëngulur se ngushtica nuk është plotësisht e mbyllur, përveç për anijet e SHBA-së, Izraelit dhe aleatëve të tyre, por kanë vendosur rregulla të reja: çdo anije duhet të marrë miratimin e Teheranit për të kaluar. Si rezultat, trafiku është pothuajse ndalur, me përjashtim të disa anijeve nga India, Pakistani dhe Kina.

Kompania shtetërore QatarEnergy, prodhuesi më i madh në botë i gazit natyror të lëngshëm (LNG), njoftoi se eksportet vjetore të heliumit të lëngshëm do të bien me 14 për qind.

Si transportohet heliumi?

Heliumi është një gaz me densitet shumë të ulët dhe zë shumë hapësirë në formë gazi. Prandaj zakonisht ftohet dhe kthehet në formë të lëngshme, duke u ruajtur në kontejnerë të posaçëm kriogjenikë. Kjo kursen hapësirë dhe ul kostot.

Zakonisht heliumi duhet të transportohet brenda 45 ditësh pasi të jetë lëngëzuar, sepse edhe rezervuarët e izoluar ngrohen gradualisht, duke bërë që heliumi të avullojë dhe të kthehet në gaz që shpëton në atmosferë.

Në Katar, këta kontejnerë transportohen me anije drejt blerësve.

Pothuajse i gjithë heliumi i eksportuar nga Katari kalon përmes Ngushticës së Hormuzit, pasi prodhimi ndodhet në Gjirin Persik dhe nuk ka rrugë tjetër detare alternative.

Pse është ndërprerë prodhimi i heliumit në Gjirin Persik?

Heliumi nxirret si nënprodukt gjatë prodhimit të LNG-së. Kjo do të thotë se çdo ndërprerje në prodhimin e LNG-së ndikon drejtpërdrejt në furnizimin me helium.

Prodhimi i LNG-së në Katar është prekur nga sulmet ndaj infrastrukturës energjetike.

Me 2 mars, QatarEnergy njoftoi se kishte ndalur prodhimin e LNG-së pas sulmeve iraniane ndaj objekteve të saj në Ras Laffan dhe Mesaieed. Zyrtarët iranianë mohuan publikisht se kishin shënjestruar këto objekte.

Javën e kaluar, media shtetërore iraniane raportoi për sulme ndaj objekteve të gazit natyror të lidhura me fushën South Pars.

Disa orë më vonë, raketa iraniane goditën një impiant LNG në qytetin industrial Ras Laffan në veri të Katarit, i cili përpunon rreth 20 për qind të furnizimit global me LNG.

Sulmi shkaktoi tri zjarre dhe uli rreth 17 për qind të kapacitetit eksportues të Katarit për LNG-në, duke sjellë humbje të vlerësuara prej 20 miliardë dollarësh në vit për pesë vitet e ardhshme, sipas drejtorit ekzekutiv të QatarEnergy, Saad Sherida Al-Kaabi.

Riparimet do të nxjerrin jashtë funksionit rreth 12.8 milionë ton LNG në vit për një periudhë prej tre deri në pesë vitesh.

Kjo rënie në prodhimin e LNG-së është arsyeja pse QatarEnergy ka njoftuar një ulje prej 14 për qind të eksporteve të heliumit.

Cilat vende varen më shumë nga heliumi i Gjirit?

Koreja e Jugut, Japonia, Tajvani dhe Kina janë konsumatorët më të mëdhenj të heliumit nga Katari.

Shumica e furnizimit shitet përmes kontratave afatgjata dhe jo në tregje të hapura, prandaj ndryshimet e çmimeve mund të mos ndihen menjëherë.

Megjithatë, furnizimi do të ngushtohet për shkak të rënies së eksporteve.

Sipas Aleksandr Romanenkos, drejtor i kompanisë kërkimore IndexBox, një ndërprerje 30-ditore mund të rrisë çmimet e heliumit me 10–20 për qind, ndërsa një ndërprerje 60–90 ditore mund t'i rrisë ato me 25–50 për qind, sidomos për blerësit pa kontrata afatgjata.

Javën e kaluar, ligjvënësi koreano-jugor Kim Young-bae paralajmëroi se lufta SHBA-Izrael kundër Iranit mund të ndikojë në furnizimin me materiale kyçe për prodhimin e gjysmëpërçuesve, duke përmendur heliumin si shembull.

Pse është heliumi kaq i rëndësishëm?

Asnjë element tjetër nuk mund të ftohet në temperatura aq të ulëta sa heliumi, deri pranë zeros absolute (0 Kelvin), temperatura më e ulët e mundshme.

Kjo e bën atë unik për shumë përdorime në industri të avancuara. Ai qëndron në formë të lëngshme në temperatura shumë të ulëta dhe përdoret edhe për të zbuluar rrjedhje.

Heliumi është gjithashtu kimikisht inert, nuk reagon me substanca të tjera. Kjo e bën ideal si ftohës, sepse nuk ndot materialet me të cilat bie në kontakt, si çipat elektronikë.

Këto cilësi e bëjnë atë të domosdoshëm për ftohjen e magneteve superpërçues, duke ulur rezistencën elektrike pothuajse në zero.

Për çfarë përdoret?

Këto veti bëjnë që heliumi i lëngshëm të jetë prej kohësh një komponent thelbësor për funksionimin e aparateve të Rezonancës Magnetike (MRI).

Aparatet e rezonancës magnetike përdorin magnete superpërçuese që nxehen dhe kanë nevojë për ftohje. Ftohja me helium u mundëson këtyre magneteve të krijojnë fusha magnetike shumë të fuqishme, të mjaftueshme për të prodhuar imazhe të qarta të brendësisë së trupit të njeriut.

Sipas grupit inxhinierik gjerman Siemens, rreth një e katërta e heliumit të përdorur në botë shkon për ftohjen e magneteve superpërçuese, dhe kërkesa është në rritje.

Përveç kësaj, heliumi përdoret në prodhimin e çipave gjysmëpërçues. Gjysmëpërçuesit janë materiale të veçanta, zakonisht me bazë silici, që përdoren për të krijuar çipat që fuqizojnë pothuajse të gjitha pajisjet moderne, nga telefonat dhe makinat te qendrat e të dhënave dhe sistemet ushtarake.

Heliumi përdoret gjithashtu për të mbushur balona feste, balona meteorologjike dhe disa aerstate, sepse është më i lehtë se ajri dhe nuk ndizet.

Çfarë ndodh nëse vendet nuk mund të sigurojnë helium?

Heliumi nuk ka një zëvendësues artificial. Prandaj, mungesa e tij do të krijonte pengesa për zhvillimin teknologjik.

Megjithatë, ky nuk është një rrezik i ri.

Kriza e shkaktuar nga lufta kundër Iranit dhe mbyllja e Ngushticës së Hormuzit është hera e pestë që nga viti 2006 që bota përballet me mungesë heliumi.

Industria mjekësore, në veçanti, është përpjekur të përshtatet. Në vitin 2002, studiues kinezë njoftuan se kishin zhvilluar një teknologji të re që mund të lejonte aparate të rezonancës magnetike pa helium, duke përdorur një material të ri shumë të ftohtë.

Në mënyrë të veçantë, studiuesit kanë zhvilluar edhe aparate MRI që mund të riciklojnë heliumin, duke ulur konsumin e tij.

Megjithatë, për momentin, shumica e aparateve të rezonancës magnetike në botë varen ende nga heliumi i lëngshëm.

Kush tjetër prodhon helium dhe a mund ta rrisin prodhimin lehtësisht?

Shtetet e Bashkuara janë prodhuesi më i madh i heliumit në botë, me rreth 81 milionë metra kub, më shumë se 40 për qind e furnizimit global.

Kompania Exxon Mobil me seli në Teksas është prodhuesi më i madh jashtë Katarit, ndërsa kompania kanadeze North American Helium dhe zhvillues më të vegjël si Helix Exploration dhe Blue Star Helium mund të përfitojnë nga rritja e kërkesës.

Megjithatë, pavarësisht këtij prodhimi, edhe konsumatorët në Amerikën e Veriut varen nga heliumi i Gjirit.

Airgas, një degë e kompanisë franceze Air Liquide dhe një nga shpërndarësit më të mëdhenj të heliumit në SHBA, shpalli javën e kaluar gjendje force madhore dhe njoftoi se do të përgjysmonte furnizimet.

Kompania mëmë Air Liquide njoftoi se po planifikon të riorganizojë zinxhirin e furnizimit për të siguruar helium nga rajone të tjera. Ky njoftim u bë gjatë hapjes së një fabrike të re materialesh të avancuara në Taichung, Tajvan. Air Liquide tha se mbështetet në burime të shumta në kontinente të ndryshme dhe në rezervat e saj në Europë. /Al Jazeera – Syri.net