Teherani ka dhënë alarmin për dëme të mëdha në vendet e tij kulturore dhe historike, si rezultat i luftës së Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit kundër Iranit.

Ministria e Trashëgimisë Kulturore, Turizmit dhe Artizanatit tha të shtunën se të paktën 56 muze, monumente historike dhe vende kulturore në Iran janë dëmtuar gjatë luftës, e cila filloi më 28 shkurt, raportuan mediat shtetërore të lajmeve.

Vendet e trashëgimisë kulturore të dëmtuara përfshijnë Pallatin Golestan të epokës Qajar në Teheran.

Cilat nga vendet e trashëgimisë kulturore të Iranit janë dëmtuar?

Agjencia e Lajmeve të Republikës Islamike (IRNA) citoi Ministrinë e Trashëgimisë Kulturore të thoshte se dëmet më të mëdha janë pësuar në Teheran, ku u prekën 19 vende. Këto përfshinin Pallatin Golestan, Pazarin e Madh dhe ish-ndërtesën e Senatit.

Në deklaratën e ministrisë shtohet se vendet historike u prekën në provincat Isfahan, Kurdistan, Lorestan, Kermanshah, Bushehr dhe Ilam. Ato përfshinin pjesë të Sheshit Naqsh-e Jahan në Isfahan, i cili, ashtu si Pallati Golestan, është një Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Ministria shtoi se muzetë dhe komplekset historike në qytetet Sanandaj, Khorramabad dhe Siraf u prekën gjithashtu.

Pallati Golestan daton që nga epoka Kajar. Kjo epokë 1789-1925 shënohet nga sundimi i një dinastie turke që bashkoi Iranin pas dekadash trazirash civile. Familja Kajar e bëri Teheranin kryeqytetin e Iranit.

Golestani është një pallat i rrethuar me mure, i ndërtuar duke kombinuar artizanatin dhe arkitekturën persiane me motive dhe stile evropiane. Ai përmban kopshte, pishina dhe zbukurime. Në persisht, "golestan" do të thotë "kopsht me lule".

Një video e filmuar nga agjencia e lajmeve Associated Press më 3 mars, tregoi xhama të thyer nga tavanet me pasqyra të pallatit që mbulonin dyshemetë e tij, harqe të thyera, dritare të shpërthyera dhe korniza të dëmtuara të shpërndara poshtë mureve të tij me mozaik qelqi.

“Kjo është struktura më madhështore që ka mbijetuar në qytet gjatë 200 viteve të fundit, një dëshmi se si arkitektët iranianë u përballën me ide nga Perëndimi dhe i integruan ato në traditat e tyre të arkitekturës pallatore të banimit, të vendosura prej kohësh”, tha historiani britanik i artit Robert Hillenbrand për Al Jazeera.

Pazari i Madh i Teheranit është një treg historik. Pjesë të tij datojnë që nga dinastia Kajar.

Sheshi Naqsh-e Jahan strehon monumente kryesore, siç janë xhamitë dhe pallatet. U ndërtua midis viteve 1598 dhe 1629.

Kështjella Falak-ol-Aflak në Khorramabad në provincën Lorestan u dëmtua gjithashtu, sipas kreut të departamentit të trashëgimisë së Lorestanit, Ata Hassanpour, i cili shtoi se struktura kryesore e kështjellës mbeti e paprekur.

Çfarë thotë e drejta ndërkombëtare në lidhje me shënjestrimin e vendeve të trashëgimisë?

Deklarata e Ministrisë së Trashëgimisë Kulturore citoi të drejtën ndërkombëtare, përfshirë Konventën e Hagës të vitit 1954 dhe Rezolutën 2347 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, të cilat i quajnë sulmet ndaj vendeve të trashëgimisë kulturore shkelje të së drejtës ndërkombëtare.

Konventa e Hagës, në të cilën SHBA-ja, Izraeli dhe Irani janë palë, synon të mbrojë pronën kulturore, siç janë arti, arkitektura dhe vendet historike.

“Konventa gjithashtu ofron mekanizma për adresimin e shkeljeve. Këto përfshijnë procese që përfshijnë emërimin e një komisioneri të përgjithshëm për pronën kulturore, i cili mund të merret me çështjet që rrjedhin nga zbatimi i Konventës në bashkëpunim me palët e interesuara dhe i cili gjithashtu mund të ketë një rol në fillimin ose kryerjen e një hetimi mbi shkeljet e dyshuara”, tha për Al Jazeera Bijan Rouhani, studiues i lartë në arkeologjinë e rrezikuar në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut (EAMENA) në Universitetin e Oksfordit.

Rezoluta 2347 e Këshillit të Sigurimit, e cila u miratua në vitin 2017, dënon shkatërrimin e paligjshëm të trashëgimisë kulturore, përfshirë vendet fetare. SHBA-të votuan në favor të kësaj rezolute.

Izraeli dhe SHBA-të kanë këmbëngulur se po synojnë pikërisht objektivat ushtarake në Iran.

Megjithatë, ata janë akuzuar për shënjestrimin e infrastrukturës civile në Iran, së bashku me vendet e trashëgimisë kulturore.

Grupi global i të drejtave të njeriut Amnesty International tha të hënën se një raketë Tomahawk e prodhuar në SHBA ka të ngjarë të jetë përdorur në  një sulm ndaj një shkolle fillore iraniane që vrau të paktën 170 persona, shumica prej tyre fëmijë, më 28 shkurt. Në total, më shumë se 1,400 persona janë vrarë deri më tani në sulmet SHBA-Izrael ndaj Iranit.

Çfarë ka thënë UNESCO?

UNESCO, ose Organizata e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë, ka konfirmuar se ka verifikuar dëmet në vendet historike në Iran.

Ato përfshijnë Pallatin Golestan dhe dy vende në Isfahan, Pallatin Chehel Sotoun të shekullit të 17-të dhe Masjed-e Jame, xhaminë më të vjetër të së premtes në Iran.

Agjencia e OKB-së ka verifikuar gjithashtu dëmet në ndërtesat pranë Luginës së Khorramabad, një zonë që përmban pesë shpella prehistorike dhe një strehë shkëmbore me prova të banimit njerëzor që datojnë që nga viti 63,000 p.e.s.

UNESCO tha se para luftës, u kishte dhënë të gjitha palëve koordinatat gjeografike të vendeve të trashëgimisë, në mënyrë që ato të mund të “merrnin të gjitha masat e mundshme për të shmangur dëmet”, raportoi AP.

Gati 30 vende janë përcaktuar si nën mbrojtje të veçantë, si pjesë e listës së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Ministri i Jashtëm iranian, Abbas Araghchi, e ka kritikuar reagimin e UNESCO-s.

Në një postim në X të enjten, Araghchi shkroi: “Është e natyrshme që një regjim që nuk do të zgjasë një shekull, të urrejë kombet me të kaluar të lashtë. Por ku është UNESCO? Heshtja e saj është e papranueshme.”

Si e kanë shkatërruar trashëgiminë kulturore luftërat e kaluara të Lindjes së Mesme?

Konfliktet e kaluara në Lindjen e Mesme kanë shkatërruar gjithashtu vende të trashëgimisë kulturore.

Pushtimi i Irakut i udhëhequr nga SHBA-të në vitin 2003 përgatiti terrenin për plaçkitjen e Muzeut Kombëtar të Irakut në Bagdad, ku u vodhën ose u shkatërruan mijëra objekte.

Në vitin 2015, luftëtarët e ISIS-it publikuan një video që tregonte shkatërrimin e Tempullit të Baalshamin, një vend i lashtë adhurimi në Palmyra të Sirisë. Ishte një nga rrënojat më të ruajtura në qytet.

Ata gjithashtu shkatërruan me buldozer pjesë të Muzeut të Mosulit në Irak në të njëjtin vit. Ata publikuan një video, që tregon shkatërrimin e statujave dhe objekteve të lashta, disa prej të cilave datojnë që nga shekulli i shtatë para Krishtit.

Gjatë luftës gjenocidale të Izraelit në Gaza, e cila filloi në tetor 2023, gati 200 vende me rëndësi historike ishin shkatërruar ose dëmtuar që nga shkurti i këtij viti, sipas UNESCO-s.

Në dhjetor 2024, Izraeli goditi Xhaminë e Madhe Omari të Gazës, xhaminë më të madhe dhe më të vjetër të qytetit, e cila u themelua në shekullin e shtatë.

Çfarë do të thotë kjo për Iranin?

“Sa i përket ndikimit afatgjatë, trashëgimia kulturore e Iranit ishte nën një presion të konsiderueshëm edhe para këtij konflikti, për shkak të mungesës së burimeve dhe fondeve, neglizhencës, presionit për zhvillim, plaçkitjes dhe trafikimit të paligjshëm”, tha Rouhani për Al Jazeera.

“Tani ekziston një shqetësim serioz se, duke pasur parasysh palët ndërluftuese të përfshira, ndihma ndërkombëtare për riparimin dhe ruajtjen e ndërtesave pas konfliktit mund të mos jetë aq e disponueshme sa ka qenë në disa konflikte të tjera të kohëve të fundit, ku restaurimi pas konfliktit u bë një përpjekje e madhe ndërkombëtare.”/ Al Jazeera.