Greqia e parë. Tani Sllovakia. 

Zyrtarët sllovakë përballen me akuza se kanë përdorur fonde evropiane për të ndërtuar shtëpi pritjeje të rreme, ku vetëm banorët e privilegjuar mund të qëndrojnë. 

Në letër, shtëpitë e mysafirëve kishin për qëllim të mbështesnin turizmin rural. Në realitet, disa prej tyre kanë shërbyer si vila luksoze për zyrtarët dhe miqtë e tyre — madje disa prej tyre kanë jetuar përgjithmonë në to. 

I ashtuquajturi rasti Hacienda ka qenë në qendër të vëmendjes sllovake për muaj të tërë, me opozitën që kërkon përgjigje dhe llogaridhënie dhe partinë në pushtet që përpiqet ta injorojë atë.  

Në qendër të gjithë kësaj qëndron Agjencia Kombëtare e Pagesave Bujqësore (PPA), një organ zyrtar në varësi të Ministrisë së Bujqësisë përgjegjës për shpërndarjen e pagesave sipas Politikës së Përbashkët Bujqësore (CAP), e cila përbën një të tretën e buxhetit të Bashkimit Evropian. Agjencia ekuivalente në Greqi ishte mjeti për një skandal mashtrimi këtë vit që detyroi disa zyrtarë të lartë të jepnin dorëheqjen dhe rezultoi në një gjobë prej 400 milionë eurosh nga BE-ja. 

Zuzana Šubová, e cila drejtoi departamentin antikorrupsion të PPA-së për disa muaj gjatë qeverisë së Eduard Hegerit në vitet 2021-2023, është aktualisht një nga kritiket kryesore të agjencisë.

“Që nga fillimi i punës sonë, ne zbuluam dështime fatale sistemike dhe një mjedis thellësisht të korruptuar dhe të errët”, tha Šubová për POLITICO. Agjencia, shtoi ajo, ishte mbështetur te punonjësit që fshihnin provat e shkeljeve që kur u themelua në vitin 2003. 

“Ky sistem, i drejtuar përmes këtyre rrjeteve të fuqishme të stafit, të cilin unë e quaj një grup i organizuar kriminal, zgjati 20 vjet dhe askush nuk arriti ta thyente atë. Ishte departamenti ynë, nën udhëheqjen time, që më në fund ia doli mbanë”, tha ajo. 

Šubová u largua nga agjencia mes polemikave pasi nuk arriti të fitonte një tender për të mbajtur punën e saj, duke thënë në një postim në Facebook në atë kohë, se konkursi ishte manipuluar me qëllim shkarkimin e saj. Tani ajo kryeson Partinë Pirate — Sllovakia, një grup opozitar jashtëparlamentar.  

«Thjesht duhet ta mbyllim të gjithë këtë dhe të fillojmë nga e para — të krijojmë një agjenci të pastër dhe transparente», tha ajo. 

Në një deklaratë për POLITICO, PPA kundërshtoi vërejtjet e Šubovës, dhe tha se po ndërmerrte veprime ligjore “për të mbrojtur emrin e saj të mirë”. 

“PPA-ja i sheh përpjekjet e vazhdueshme të një partie joparlamentare së bashku me znj. Šubová — në lidhje me thirrjet për propozime dhe projekte nga më shumë se 10 vjet më parë — si një fyerje për qindra kolegë që punojnë çdo ditë për të zhvilluar bujqësinë sllovake dhe për të siguruar vetëmjaftueshmërinë ushqimore të vendit”, tha PPA-ja. 

Një ish-zyrtar i lartë në ministrinë e bujqësisë, i cili foli me POLITICO në kushte anonimiteti, tha megjithatë se PPA ishte “e kalbur” dhe “asgjë tjetër përveçse një bankë për oligarkët”. 

Rasti Hacienda​ 

Nitrianske Hrnčiarovce, një qytet i vogël në Sllovakinë perëndimore me rreth 2,000 banorë, është shtëpia e një vile luksoze që u kushtoi taksapaguesve evropianë 550,000 euro.

Por rezervimi i një qëndrimi këtu kërkon hapa shtesë: Nuk do ta gjeni në booking.com ose Airbnb, dhe mund të bëni një rezervim vetëm nëpërmjet një formulari në faqen e internetit të vilës. Gazetarët nga agjencia sllovake e lajmeve 360sk, u përpoqën dhe dështuan të bënin një rezervim. Prona është e siguruar pas një porte të kyçur. 

Ndërkohë, në fshatin jugperëndimor sllovak të Vrčún, një shtëpi që mori 220,000 euro nga fondet e BE-së për t'u shndërruar në një strukturë turistike, në vend të kësaj ka shërbyer si rezidencë familjare për pesë vitet e fundit. 

Në një rast tjetër, një zyrtar i lartë i APP-së përdori fondet e BE-së për të ndihmuar vajzën e tyre të ndërtonte një banesë familjare, sipas një fondacioni antikorrupsion. Një denoncues, i cili thotë se u pushua nga puna për shkak se ngriti alarmin për atë rast, foli në median sllovake. APP-ja tha në përgjigje se denoncuesi ishte pensionuar dhe kontrata e tij nuk mund të zgjatej, për shkak të shkurtimeve buxhetore. 

“Agjencia e Pagesave Bujqësore hedh poshtë fuqimisht disa pretendime të rreme të bëra nga një ish-punonjës. Me këto deklarata, individi jo vetëm që mashtron publikun, por dëmton edhe reputacionin e mirë të APP-së”, tha agjencia në një deklaratë. 

Këto janë vetëm disa shembuj të shtëpive pritëse ose ndërtesave që u janë dhënë subvencione të destinuara për turizëm rural në rrethana të dyshimta nga viti 2015 deri në vitin 2016 nën qeverinë e dytë të kryeministrit Robert Fico.

Hacienda është një çështje e nxehtë politike. Michal Šimečka, udhëheqësi i partisë më të madhe opozitare të Sllovakisë, Sllovakisë Progresive liberale, ka pretenduar se dhjetëra miliona euro të destinuara për të ndihmuar njerëzit në Sllovaki “u keqpërdorën nga qeveria e Ficos dhe oligarkët e tij”. Liria dhe Solidariteti (SaS), një tjetër parti opozitare, ka përpiluar një listë të të gjitha bujtinave në fjalë.

Pronat ndajnë një model të përbashkët: të vështira për t’u gjetur, mezi të pranishme në internet, sfiduese për t’u rezervuar, të mbyllura me porta ose që shërbejnë si rezidenca private. Megjithatë, sipas rregullave, përfituesit e subvencioneve të BE-së duhet t’i mbajnë biznese të tilla në funksion dhe të hapura për publikun për të paktën pesë vjet pas marrjes së parave. 

Për më tepër, disa nga projektet janë të lidhura me aleatët e partisë në pushtet Smer (Drejtimi) të Ficos.

Ish-zyrtari i lartë sllovak i cituar më sipër i tha POLITICO-s se ishte përballur me disa raste korrupsioni gjatë kohës së tij në institucion dhe kishte paraqitur raporte për mashtrim. 

Ai dhe kolegët e tij u detyruan të linin vendet e tyre të punës me marrëveshje të ndërsjellë pasi departamenti u zhvendos në një qytet larg vendit ku jetonin, tha zyrtari. Ai nuk ka më asnjë informacion se çfarë ka ndodhur me rastet që ai ka raportuar. 

“Ne ishim tashmë të vetëdijshëm për problemet që kishin të bënin me haciendat që në vitin 2020 dhe dhamë alarmin. Besoj se kjo është pjesërisht arsyeja pse u detyruam të largoheshim nga ministria”, tha ai, duke shtuar se ndërsa shumë nga këto çështje ishin raportuar në media, autoritetet e kishin injoruar çështjen. 

Mungesa e transparencës 

Gjatë viteve, PPA është hetuar vazhdimisht nga autoritetet lokale dhe evropiane. 

Në mars, Zyra Kombëtare e Auditimit të Lartë zbuloi se, ndërsa APP-ja kishte miratuar zyrtarisht masa antikorrupsion, zbatimi i tyre “pengohej nga kufizimet në personel dhe profesionalizëm, mekanizmat e dobët të kontrollit dhe një nivel i ulët transparence”.  

Vitin e kaluar, zyra anti-mashtrim e OLAF e BE-së, mbylli hetimin e fundit bga gjashtë hetime në rastin Dobytkár (Blegtori), një nga skandalet më të mëdha të korrupsionit në historinë e Sllovakisë.

Rasti doli në dritë në lidhje me vrasjen në vitin 2018 të gazetarit investigativ Ján Kuciak, i cili kishte punuar në një histori që lidhej me mashtrimin bujqësor. Në hetimin e tij të fundit, OLAF zbuloi se fermerët kishin paguar rreth 10 milionë euro ryshfete zyrtarëve sllovakë për të siguruar akses të paligjshëm në fondet e zhvillimit rural të BE-së të shpërndara në kuadër të Politikës së Përbashkët Bujqësore (CAP). OLAF, e cila nuk ka kompetenca prokuroriale, rekomandoi që paratë të rikuperoheshin dhe raportoi akte specifike kriminale nga persona të përfshirë në mashtrim tek autoritetet sllovake. 

Një hetim i veçantë i Dobytkár gjeti prova për mashtrim në Sllovaki dhe rezultoi në akuza penale. Disa individë që tani janë në gjyq kanë mbajtur më parë pozicione të larta në PPA, përfshirë ish-drejtorin, Juraj Kozuch. Ashtu si të tjerët në këtë çështje, ai akuzohet për pranim ryshfeti për miratimin e subvencioneve dhe pastrimin e të ardhurave të paligjshme. Kožuch, i cili është liruar me kusht, i mohon akuzat. 

Në vitin 2020, Komisioni Evropian ngriu 25 përqind të rimbursimeve për APP-në për shkak të çështjeve të mëparshme të mashtrimit, duke kërkuar një audit të jashtëm, një rishikim të menaxhimit dhe transparencë të përmirësuar. Edhe pse agjencia më vonë e rifitoi akreditimin e saj, Šubová argumenton se këto reforma u zbatuan vetëm në letër, jo në praktikë, duke i bërë jehonë vlerësimit të Zyrës Supreme të Auditimit të Sllovakisë. 

I pyetur për koment, Komisioni Evropian tha se PPA-ja kishte qenë subjekt i disa auditimeve gjatë pesë viteve të fundit.

“Ato auditime identifikuan mangësi në funksionimin e duhur të sistemeve të saj të qeverisjes së PPB-së. Prandaj, DG AGRI zbatoi korrigjime financiare për vitet financiare 2019 deri në 2021 për të mbrojtur interesat financiare të Unionit. DG AGRI gjithashtu u kërkoi autoriteteve sllovake të adresojnë shkaqet rrënjësore të këtyre mangësive dhe vazhdon të ndjekë situatën nga afër”, tha ajo në një deklaratë. 

Interesi evropian 

Tomáš Zdechovský, një anëtar çek i Parlamentit Europian, i cili udhëhoqi një mision të Komitetit për Krontrollin Buxhetor në Bratislavë në maj dhe kaloi muaj të tërë duke mbledhur prova mbi raste të dyshimta, tha se përvetësimi i fondeve të BE-së në Sllovaki ishte “sistematik”. 

“Ne kemi mbledhur mbi 300 shembuj nga Sllovakia që tregojnë se si, gjatë 10 viteve të fundit, paratë e BE-së janë kanalizuar vazhdimisht te grupe të caktuara njerëzish. Këto grupe i fryjnë çmimet e të gjitha kontratave për t'u pasuruar”, tha ligjvënësi konservator, duke shtuar se i kishte raportuar ato 300 raste në Zyrën e Prokurorit Publik Evropian (EPPO), OLAF dhe Komisionin Evropian. 

«Ata i tërheqin fondet jo për përfitim publik, por për përdorim privat. Si për shembull për të rinovuar shtëpitë e tyre ose për të blerë kamionë dhe gjëra të tjera që nuk kanë të bëjnë fare me qëllimin për të cilin ishin menduar paratë», tha Zdechovský. 

APP-ja u përgjigj se ka “krijuar mekanizma kontrolli” dhe se e drejta e çdo punonjësi aktual ose ish-punonjës për të raportuar korrupsionin “nuk është në asnjë mënyrë e kufizuar dhe mund të ushtrohet me besim të plotë”. 

“PPA garanton që çdo përfitues që nuk i përmbahet kushteve të ndonjë projekti do të jetë i detyruar të kthejë burimet financiare”, shtoi agjencia. 
 
EPPO, e cila drejtoi hetimin për mashtrimin në fermat greke, tha se ishte “në proces të verifikimit të akuzave të shumta, me qëllim që të përcaktojë nëse mund të ushtrojë kompetencën e saj në këto raste, sipas kuadrit ligjor në fuqi”. Ajo shtoi se ishte “ende shumë herët për të ndarë më shumë informacion”. 

Prokurori i EPPO-së për Sllovakinë, Juraj Novocký, i tha gazetës së përditshme Dennik N muajin e kaluar se zyra ka hetuar dhjetëra raste që lidhen me PPA-në dhe se në disa raste, ndjekjet penale janë duke u zhvilluar tashmë.

“Në raste specifike, akuza janë ngritur tashmë kundër individëve të caktuar. Unë besoj fuqimisht se do të jemi në gjendje të shqyrtojmë dhe hetojmë paketën prej disa dhjetëra rastesh që morëm brenda një afati kohor të arsyeshëm dhe, sapo të kemi gjetjet tona, me siguri do ta informojmë publikun”, tha Novocký.

Çfarë thotë qeveria? 

Qeveria e Ficos, e përballur me akuza nga opozita dhe media, është përpjekur ta minimizojë sagën. 

Ministri i Bujqësisë, Richard Takáč, e ka quajtur rastin Hacienda një “skandal të sajuar”, dhe ka këmbëngulur që të gjitha kontrollet e brendshme në PPA po funksionojnë siç duhet. Ai akuzoi opozitën se po përpiqet të rrëzojë qeverinë dhe të dëmtojë imazhin e Sllovakisë në një mënyrë që rrezikon ta privojë atë nga qasja në fondet e BE-së. 

Fico, i cili tani shërben mandatin e tij të katërt si kryeministër, e ka quajtur Zdechovský, eurodeputetin çek, “një vrasës të paguar që bën punë të ndyrë të ndyra të opozitës”. Ai mohoi se qeveria e tij ishte e korruptuar dhe ka bllokuar një përpjekje të opozitës për të mbajtur një seancë të jashtëzakonshme të parlamentit për të debatuar çështjen. 

Gazetarët vendas që raportojnë për skandalin, ankohen se qeveria nuk do t'i marrë seriozisht gjetjet e tyre. 

«Nuk mund ta heqësh qafe ndjesinë se gjërat nuk po hetohen siç duhet. Problemi qëndron te lidershipi që drejton departamentet kyçe, të cilët mbeten në pozicione të larta [në APP]», tha Xenia Makarová nga OJQ-ja, Zastavme korrupciu (Ta Ndalojmë Korrupsionin). 

Sipas Makarovës, njerëzit që ndjekin rregullat dhe punojnë për të ekspozuar praktikat e dyshimta largohen sistematikisht përmes ristrukturimit të brendshëm, duke i mbajtur rrotat e mashtrimit të vajosura. 

“Ndërkohë, ministri, si dhe anëtarë të tjerë të qeverisë dhe parlamentit, sulmojnë ata që po zbulojnë këto skandale, veçanërisht gazetarët”, shtoi ajo. 

Sulmet kundër gazetarëve dhe përpjekjet për të kontrolluar median e pavarur kanë ngjallur shqetësim në Bruksel për shkak të rënies së demokracisë në Sllovaki. 

Që kur Fico u rikthye në pushtet në tetor 2023, koalicioni i tij qeverisës ka marrë shembull nga libri i strategjisë joliberale i kryeministrit hungarez ,Viktor Orbán.

Ka shfuqizuar zyrën e prokurorit special dhe ka shpërndarë agjencinë kombëtare të krimit në krye të forcës policore — të dyja këto të fundit kishin qenë në ballë të hetimeve të mëdha për korrupsion dhe më parë kishin trajtuar raste të lidhura me zyrtarë nga partia në pushtet Smer e Ficos. 

Ministria e Bujqësisë nuk iu përgjigj një kërkese për koment./ Politico.