Me 15 gusht 2021, republika demokratike e Afganistanit ra.

Ndërsa trupat e fundit amerikane dhe të NATO-s u larguan nga vendi, talebanët u rikthyen në pushtet dhe populli afgan u përball me një të ardhme të pasigurt.

Megjithëse kishin premtuar moderim dhe përfshirje, katër vjet më vonë talebanët kanë ngritur një regjim represiv e përjashtues, një regjim që ka shpërbërë institucionet e ligjit, drejtësisë dhe të drejtave civile me efikasitet të pamëshirshëm.

Ndërsa regjimi i talebanëve ka shtrënguar kontrollin e tij, vëmendja ndërkombëtare është zbehur. Krizat në Ukrainë, Gaza dhe gjetkë kanë dominuar agjendën globale, duke e shtyrë Afganistanin jashtë vëmendjes.

Me talebanët që kërkojnë t’i japin fund izolimit dhe të fitojnë legjitimitet, a mundet bashkësia ndërkombëtare të gjejë tani vullnetin për të ushtruar presion real?

Emirati i represionit të talebanëve

Pas rikthimit në pushtet, talebanët hodhën poshtë kushtetutën e vitit 2004, duke i lejuar ata të sundojnë pa një shtet ligjor transparent. Në vend të saj, Mullah Hibatullah Akhundzada, udhëheqësi oshënar i talebanëve, sundon me dekrete nga baza e tij në Kandahar.

Represioni i talebanëve ndaj grave dhe vajzave ka qenë aq i ashpër, sa grupet e të drejtave të njeriut tani e quajnë atë “aparteid gjinor” dhe argumentojnë se duhet të shpallet krim i ri ndërkombëtar.

Dekretet kanë zhdukur gratë nga jeta publike, duke i ndaluar nga arsimi përtej shkollës fillore (me përjashtim të arsimit fetar), nga punësimi dhe hapësirat publike. Gratë nuk mund të lëvizin lirisht në publik pa një mahram, ose kujdestar mashkull.

Talebanët gjithashtu shpërbënë Ministrinë e Çështjeve të Grave, duke e zëvendësuar me Ministrinë e Përhapjes së Virtytit dhe Parandalimit të Veseve. Si instrument qendror i represionit, kjo ministri forcon diskriminimin gjinor të institucionalizuar përmes kontrolleve dhe arrestimeve të rregullta, mbikëqyrjes dhe monitorimit të hapësirave publike.

Sundimi i talebanëve ka çuar gjithashtu në përjashtimin dhe persekutimin e grupeve etnike dhe fetare pakicë si hazarët, shiitët, sikhët dhe të krishterët.

Në provincën Panjshir, qendër e rezistencës ndaj talebanëve, grupet e të drejtave të njeriut kanë dokumentuar shtypjen e ashpër ndaj popullsisë lokale, duke përfshirë arrestime e ndalime masive, tortura dhe ekzekutime jashtëgjyqësore.

Më gjerësisht, talebanët kanë shkatërruar hapësirën qytetare në vend. Gazetarët dhe aktivistët janë heshtur përmes frikës, dhunës dhe arrestimeve arbitrare. Kjo ka çuar në autocensurë të përhapur dhe një bllokadë informacioni që lejon abuzimet të vazhdojnë pa ndëshkim.

Me gjithë rreziqet e mëdha, aktivistë, gazetarë dhe qytetarë të zakonshëm vazhdojnë të rezistojnë. Gratë kanë organizuar protesta paqësore përballë shtypjes së ashpër, ndërsa të tjera drejtojnë shkolla të fshehta për vajza dhe dokumentojnë abuzimet me shpresën e një llogaridhënieje në të ardhmen.

Ndihma humanitare në rënie

Edhe pse shumica e vendeve nuk i njohin talebanët si qeveri formale e legjitime, disa shtete rajonale kanë bërë thirrje për lehtësimin e izolimit të tyre ndërkombëtar.

Muajin e kaluar, Rusia u bë vendi i parë që i njohu talebanët. Kina gjithashtu po thellon lidhjet ekonomike dhe diplomatike me ta. Ministri i jashtëm i Indisë u takua së fundmi me homologun e tij taleban, pas së cilës talebanët e quajtën Nju Delhin një “partner rajonal të rëndësishëm”.

Ndihma ndërkombëtare vazhdon të hyjë në Afganistan, por një raport i një organi mbikëqyrës amerikan këtë javë dokumentoi sesi talebanët përdorin forcën dhe mjete të tjera për ta devijuar atë.

Shtetet e Bashkuara gjithsesi përbënin mbi 40% të gjithë mbështetjes humanitare për Afganistanin pas rikthimit të talebanëve. Por vendimi i ish-presidentit Donald Trump për të shkatërruar Agjencinë Amerikane për Zhvillim Ndërkombëtar bëri që ky financim të zhdukej pothuajse krejtësisht.

Kjo ka gjymtuar shërbimet bazë dhe rrezikon ta zhysë vendin në një nga krizat më të këqija humanitare në botë. Qendrat shëndetësore janë mbyllur dhe kequshqyerja po rritet. Deportimi masiv i qindra mijëra afganëve nga Irani dhe Pakistani vetëm sa e ka thelluar katastrofën humanitare.

Prej vitesh, Kombet e Bashkuara janë përpjekur të lehtësojnë bisedimet midis talebanëve dhe bashkësisë ndërkombëtare në Katar me synimin e përmirësimit të kushteve në vend. Megjithatë, përpjekjet kanë pësuar dështime të përsëritura.

Talebanët vendosën të merrnin pjesë në bisedime vetëm në mesin e vitit 2024, pasi OKB pranoi të përjashtonte gratë dhe grupet e shoqërisë civile dhe të kufizonte agjendën. Takimi nuk solli asnjë përparim apo lëshim.

Pritet një raund tjetër bisedimesh, por dilema qendrore mbetet: si të angazhohesh me talebanët pa i dhënë legjitimitet sundimit të tyre represiv.

Gjykatat po bëjnë disa përparime

Shkeljet sistematike të të drejtave të njeriut nga talebanët kanë pasoja globale. Ekspertët paralajmërojnë për një prirje në rritje të represioneve të ngjashme, të quajtur “talebanizim”, që po zë rrënjë në vende të tjera.

Në Jemen, për shembull, udhëheqësit huthi kanë vendosur kufizime të ngjashme me dekretet e talebanëve, duke ndaluar gratë të ecin në publik pa një kujdestar mashkull dhe duke u kufizuar punën.

Ndërsa shtetet individuale nuk kanë arritur të bien dakord për një përgjigje të koordinuar ndaj talebanëve, institucionet ndërkombëtare kanë ndërmarrë hapa në drejtimin e duhur.

Në korrik, Gjykata Penale Ndërkombëtare lëshoi urdhër-arreste për Akhundzadan dhe kryegjyqtarin e talebanëve, duke i akuzuar ata për krime kundër njerëzimit përndjekje mbi baza gjinore.

Ndërkohë, katër shtete, Australia, Gjermania, Holanda dhe Kanadaja, kanë nisur procesin e ngritjes së një padie kundër talebanëve në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë për diskriminim gjinor. Kjo do të ishte hera e parë për gjykatën.

Për të plotësuar këto përpjekje, shtetet anëtare të OKB-së duhet të krijojnë një mekanizëm ndërkombëtar të pavarur hetimor për të dokumentuar dhe hetuar sistematikisht krimet e kryera nga talebanët. Një mekanizëm i tillë do të ndihmonte në ruajtjen e provave dhe hedhjen e bazës për ndjekje penale në të ardhmen.

Pa presion të bashkërenduar ndërkombëtar, vuajtjet e popullit afgan vetëm do të thellohen dhe forma e represionit e talebanëve do të vazhdojë të ndikojë të drejtat e grave përtej kufijve të Afganistanit. / The Conversation - Syri.net