Demokracia mbështetet në idenë se mendimet konkurrojnë lirshëm. Por në epokën digjitale, kjo ide nuk qëndron më plotësisht. Jo të gjitha pikëpamjet kanë të njëjtën dukshmëri apo ndikim. Një aktor i ri ka hyrë në debatin publik, inteligjenca artificiale. Ajo u përgjigjet pyetjeve tona, por në heshtje ndikon edhe në mënyrën si i bëjmë ato. Në mënyrë të padukshme, ajo përcakton çfarë konsiderohet normale, e pranueshme apo madje e mendueshme.

Modelet gjuhësore si ChatGPT, Claude apo Gemini janë bërë ndërfaqja kryesore përmes së cilës miliona njerëz e perceptojnë botën. Edhe pse paraqiten si mjete neutrale, një numër në rritje studimesh sugjerojnë të kundërtën. Përgjigjet e tyre pasqyrojnë vazhdimisht një kornizë të caktuar vlerash. Kjo nuk është një detaj i vogël teknik; është një ndërhyrje që prek bazat e ndërgjegjes publike.

Një mësues pa emër

Imagjinoni një mësues, zëri i të cilit arrin çdo ditë te qindra miliona njerëz. Ky mësues shpjegon historinë, komenton politikën, jep këshilla etike dhe madje udhëzon për jetën familjare. Ai nuk lodhet kurrë, nuk refuzon të përgjigjet dhe nuk dyshon në vetvete. Ka vetëm një problem: botëkuptimi i tij është çuditërisht i njëtrajtshëm.

Sot, ky mësues nuk është njeri. Është inteligjenca artificiale. Sisteme si ChatGPT, Claude dhe Gemini kanë zëvendësuar motorët e kërkimit, enciklopeditë dhe, më në heshtje, edhe bisedën njerëzore. Ato krijojnë argumente, formësojnë opinione dhe paraqesin përfundime, duke dhënë përshtypjen se thjesht transmetojnë informacion. Në realitet, ato e formësojnë atë në mënyrë aktive.

Studime të botuara në revista të njohura shkencore tregojnë se shumica e modeleve gjuhësore bashkëkohore ndajnë prirje të ngjashme ideologjike. Në ekonomi, ato priren të favorizojnë qëndrime të majta; në kulturë, anojnë drejt vlerave liberale dhe progresiste. Kur testohen me instrumente të njohura të shkencave politike, shumica grumbullohen në të njëjtin kuadrant ideologjik. Ajo që duket si pluralizëm është, në fakt, përputhje.

Pse sistemet e sotme të IA-së janë kaq të ngjashme ideologjikisht? A është kjo rezultat i zgjedhjeve të qëllimshme apo një pasojë e padëshiruar e zhvillimit të tyre? Pse alternativat konservatore pothuajse mungojnë? Dhe çfarë do të thotë kjo për shoqëritë demokratike?

Përgjigjet që jepen këtu nuk janë përshtypje apo hamendësime. Ato mbështeten në kërkime të fundit empirike.

Botë që nuk ekzistojnë

Modelet e mëdha gjuhësore kanë një cilësi të fuqishme dhe joshëse: tingëllojnë të arsyeshme. Toni i tyre është i qetë, i sigurt dhe autoritar. Kjo krijon përshtypjen e drejtësisë dhe balancës. Por pikërisht këtu fillon problemi.

Teste të shkencave politike të aplikuara mbi më shumë se dy duzina modele të njohura gjuhësore tregojnë një model të qëndrueshëm. Pothuajse të gjitha përqendrohen në një botëkuptim të majtë-liberal. Sistemet më të përdorura, ChatGPT, Gemini, Claude, zënë të njëjtën hapësirë ideologjike. Qëndrimet konservatore apo të djathta janë të pakta ose mungojnë.

Këto rezultate nuk vijnë nga burime të paqarta. Në vitin 2024, studiuesi David Rozado publikoi studimin më të gjerë deri më sot mbi orientimin politik të modeleve gjuhësore në revistën PLOS One. Duke përdorur 11 teste të njohura politike dhe duke analizuar dhjetëra modele, ai gjeti se sistemi mesatar pozicionohet qartësisht në anën e majtë-liberale të spektrit. Vetëm pak prej tyre i afrohen balancës ideologjike.

Ky nuk është një shqetësim teorik. Eksperimente të kryera në Gjermani krahasuan përgjigjet e chatbot-ëve me profilet e partive duke përdorur mjete si Wahl-O-Mat, një aplikacion online që ndihmon votuesit të krahasojnë qëndrimet e tyre politike me ato të partive. Modelet u përputhën shumë më tepër me pozicione të gjelbra-liberale sesa me ato konservatore, duke u larguar ndjeshëm nga shpërndarja reale politike e popullsisë.

Me pak fjalë, këto sisteme nuk pasqyrojnë shoqërinë ashtu siç është. Ato pasqyrojnë shoqërinë të filtruar përmes një lenteje të ngushtë vlerash.

Si hyjnë vlerat në makinë

Inteligjenca artificiale shpesh paraqitet si një sistem që thjesht “mëson nga interneti”. Kjo është çorientuese. Çdo përgjigje e gjeneruar nga një model gjuhësor formësohet nga vendime njerëzore të marra në disa faza të zhvillimit të tij.

Modelet bazë trajnohen kryesisht me të dhëna nga interneti anglishtfolës: përmbledhje të mëdha faqesh, Wikipedia, forume si Reddit dhe arkiva të mëdha tekstesh. Edhe pse kjo duket gjithëpërfshirëse, ajo përfaqëson vetëm një pjesë të veçantë kulturore të realitetit. Shumë prej këtyre platformave dominohen nga përdorues me pikëpamje që ndryshojnë dukshëm nga ato të popullsisë së përgjithshme. Nuk është çudi që kjo ndikon në profilin e vlerave të të dhënave.

Pas trajnimit fillestar, modelet kalojnë në fazën e përshtatjes. Vlerësues njerëzorë gjykojnë cilat përgjigje janë të sakta, të përshtatshme apo etike. Në këtë proces, ata bëjnë gjykime normative. Kërkime të paraqitura në ACL 2024 tregojnë se pikëpamjet politike, arsimi, mosha dhe sfondi kulturor i vlerësuesve ndikojnë ndjeshëm në vlerësimet e tyre. Nëse këta vlerësues ndajnë një botëkuptim të ngjashëm, modeli do ta forcojë atë.

Në fazën e fundit, zhvilluesit zbatojnë mekanizma sigurie për të parandaluar përmbajtje të dëmshme ose fyese. Këto rregulla synojnë të jenë mbrojtëse. Por ato gjithashtu përfshijnë supozime për atë që quhet “e dëmshme” apo “e pranueshme”. Mbështetja për struktura tradicionale familjare, skepticizmi ndaj migracionit masiv apo thirrjet për moral fetar shpesh trajtohen si të ndjeshme ose problematike, ndërsa pozicionet progresiste paraqiten si standard.

Rezultati është një sistem që flet me autoritetin e neutralitetit, ndërsa promovon një vizion të caktuar moral dhe politik.

Aksident apo zgjedhje?

A është ky model ideologjik një pasojë e pashmangshme e të dhënave, apo rezultat i zgjedhjeve të qëllimshme? Dëshmitë tregojnë se është të dyja, por ndryshimet vendimtare ndodhin gjatë fazës së përshtatjes dhe harmonizimit.

Studime nga MIT, Brown University dhe institucione të tjera tregojnë se ndërhyrje të synuara mund të ndryshojnë ndjeshëm orientimin politik të një modeli. Studimi “PoliTune” tregoi se shembuj trajnimi të zgjedhur me kujdes mund ta lëvizin një model drejt një pozicioni të caktuar ideologjik. Një studim tjetër, “Hidden Persuaders”, zbuloi se ndërveprimi me modele gjuhësore mund të ndryshojë në mënyrë të matshme preferencat politike të përdoruesve.

Me fjalë të tjera, paragjykimi nuk është aksident. Ai mund të rregullohet. Dhe ajo që mund të rregullohet, mund edhe të zgjidhet.

Shumëgjuhësh nuk do të thotë shumëkulturor

Sistemet moderne të IA flasin dhjetëra gjuhë, përfshirë edhe sllovakishten. Por aftësia gjuhësore nuk do të thotë domosdoshmërisht kuptim kulturor. Kur këto modele trajtojnë pyetje për familjen, fenë apo sovranitetin kombëtar, ato e bëjnë këtë përmes një kornize anglo-amerikane.

Ato nuk e kuptojnë, për shembull, përvojën e jetuar të Sllovakisë me komunizmin. Nuk e kuptojnë rolin shoqëror të kishës në Europën Qendrore. Diversiteti kulturor përkthehet në një gjuhë të përbashkët, dhe gjatë këtij procesi, rrafshohet.

Një studim i vitit 2024 në PNAS Nexus testoi GPT-4o në 107 vende dhe zbuloi se përgjigjet e tij për vlerat përputheshin më shumë me Europën Veriore dhe Perëndimore. Një studim tjetër tregoi se studentët që përdornin IA për të shkruar ese, me kalimin e kohës përvetësonin stile perëndimore të të menduarit dhe të shprehjes. Inteligjenca artificiale nuk e ruan pluralitetin kulturor; ajo e njëtrajtëson atë.

Për kombet më të vogla, kjo nuk është një çështje e parëndësishme.

Nëse IA thjesht do të tingëllonte pak më progresive se qytetari mesatar, ndoshta problemi do të ishte i menaxhueshëm. Por këto sisteme ndikojnë në opinione, në vendime dhe, në fund, në rezultate demokratike.

Eksperimente të paraqitura në ACL 2025 treguan se qëndrimet politike ndryshojnë pas ndërveprimit me modele gjuhësore. Në disa raste, votues të pavendosur lëvizën ndjeshëm drejt pozicionit ideologjik të nënkuptuar në analizat e gjeneruara nga IA. Autoriteti që u atribuohet këtyre sistemeve ul distancën kritike dhe nxit atë që filozofët e quajnë “varësi epistemike”, mbështetje te autoritete të jashtme për të kuptuar realitetin.

Ndërsa modelet gjuhësore bëhen pjesë e infrastrukturës digjitale, supozimet e tyre mbi vlerat rrezikojnë të kthehen në cilësimin standard të debatit publik.

Ku janë alternativat konservatore?

Nga pikëpamja teknike, diversiteti ideologjik në IA është i mundur. Studiuesit tashmë kanë treguar modele që mund të përfaqësojnë një gamë të gjerë pozicionesh politike. Mungesa e sistemeve konservatore nuk është çështje mundësie teknike, por çështje nxitjesh.

Zhvillimi i IA dominohet nga një numër i vogël kompanish në Silicon Valley, orientimet kulturore dhe politike të të cilave janë të njohura. Politikat e sigurisë, kriteret e investimit dhe presionet për reputacion favorizojnë një konsensus progresiv. Modele alternative ekzistojnë, por u mungon dukshmëria, financimi dhe mbështetja institucionale.

Hapi i parë është pranimi i realitetit. Inteligjenca artificiale nuk është neutrale. Një nivel bazë i njohurive mbi IA, të kuptuarit si trajnohen modelet dhe si strukturohen përgjigjet e tyre, mund të zbusë disa nga efektet e paragjykimit.

Së dyti, duhet të zhvillohen alternativa. Kostoja e përshtatjes së modeleve më të vogla ka rënë ndjeshëm. Krijimi i sistemeve që pasqyrojnë tradita të ndryshme kulturore dhe politike është tashmë i arritshëm.

Së fundi, rregullimi ka rëndësi. Ligji europian tashmë kërkon transparencë dhe vlerësim të paragjykimeve. Këto dispozita duhet të zbatohen seriozisht. Pluralizmi nuk është opsional në një shoqëri demokratike.

Teknologjia gjithmonë mbart vlerat e krijuesve të saj. Modelet gjuhësore të sotme pasqyrojnë një mjedis të caktuar ideologjik. Ai botëkuptim mund të tërheqë shumë njerëz, por nuk është universal. Kur ai përfshihet në mjete që përdoren nga miliona, rrezikon ta kthejë një perspektivë të vetme në normë.

Demokracia varet nga konkurrenca e lirë e ideve. Nëse inteligjenca artificiale do t’u shërbejë shoqërive demokratike, ajo duhet të krijojë hapësirë për pluralizëm të vërtetë, jo thjesht ta simulojë atë. / EuropeanConservative – Syri.net