Spekulimet po shtohen nëse udhëheqësi suprem i Iranit ka miratuar zhvillimin e armëve bërthamore, pas konfliktit të qershorit me Izraelin që shkatërroi programin e tij bërthamor. Inteligjenca amerikane thotë jo.

Çështja nëse Udhëheqësi Suprem i Iranit, Ali Khamenei, ka autorizuar zhvillimin e armëve bërthamore është bërë urgjente pas konfliktit shkatërrues 12-ditor me Izraelin në qershor.

Sulmet izraelite dhe amerikane dëmtuan rëndë objektet bërthamore të Iranit gjatë konfliktit që vrau më shumë se 1,000 iranianë dhe 29 izraelitë, duke nxitur spekulime të forta rreth lëvizjes së ardhshme të Teheranit.

Që nga gushti, inteligjenca amerikane vazhdoi të vlerësonte se Khamenei nuk ka autorizuar një program armësh bërthamore.

“Komuniteti i inteligjencës vazhdon të vlerësojë se Irani nuk po ndërton një armë bërthamore dhe Udhëheqësi Suprem Khamenei nuk e ka autorizuar programin e armëve bërthamore, që ai pezulloi në vitin 2003”, i tha drejtoresha e Inteligjencës Kombëtare të SHBA-së, Tulsi Gabbard, Komitetit të Inteligjencës të Senatit në mars.

Megjithatë, Gabbard vuri në dukje se "vitin e kaluar, kemi parë një erozion të një tabuje dekadash në Iran mbi diskutimin e armëve bërthamore në publik, duke i inkurajuar me shumë gjasa avokatët e armëve bërthamore brenda aparatit vendimmarrës të Iranit".

Në tetor 2024, drejtori i CIA-s, William Burns, tha se ishte "mjaftueshëm i bindur", se SHBA-të do të ishin në gjendje të zbulonin punën e armatimit "relativisht herët".

Këshilli Kombëtar i Rezistencës së Iranit në mërgim pretendoi në tetor 2024 se Khamenei urdhëroi Trupat e Gardës Revolucionare Islamike, të "përfundonin dhe përshpejtonin projektin e ndërtimit të bombave bërthamore".

Megjithatë, këto pretendime nuk janë verifikuar në mënyrë të pavarur nga agjencitë ndërkombëtare të inteligjencës ose Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike.

Burime iraniane sugjerojnë se vendimi është marrë

ISPI, një grup ekspertësh italianë për politikën e jashtme, raportoi këtë muaj se burimet e saj në Teheran tani tregojnë se Khamenei mori një vendim në tetor për të autorizuar zhvillimin e kokave kompakte për raketat balistike, megjithëse jo për të rritur pasurimin e uraniumit përtej 60%.

Sipas analizës së ISPI-t, të gjitha burimet e konsultuara gjatë viteve, kishin mohuar më parë se ishte marrë ndonjë vendim i tillë.

Grupi i ekspertëve tha se Khamenei kishte bllokuar vazhdimisht vendimin përfundimtar për të kaluar në pasurimin 90% dhe për të filluar zhvillimin e kokave bërthamore në miniaturë, pavarësisht presionit nga Garda Revolucionare.

Megjithatë, ISPI deklaroi se konflikti i qershorit ndryshoi llogaritjen, pasi tregoi se sistemet mbrojtëse të Iranit ishin kryesisht joefektive, ku vetëm arsenali i tij i raketave me rreze të mesme veprimi rezultonte i aftë.

Analiza e ISPI-t sugjeroi që Teherani arriti në përfundimin se armët bërthamore do të ishin e vetmja pengesë e tij aktuale kundër Izraelit dhe SHBA-së, përveçse nëse do të dorëzohej. Grupi i ekspertëve vuri në dukje se qarkullojnë gjithashtu thashetheme për një program ultra-sekret pasurimi, në vende të pazbuluara që nuk i janë raportuar kurrë IAEA-s.

Këto pretendime nga burimet e ISPI-t nuk mund të verifikohen në mënyrë të pavarur, përmes vlerësimeve zyrtare të inteligjencës ose raporteve të IAEA-s.

Si janë kapacitetet bërthamore të Iranit?

Ajo që është verifikuar është përparimi i shpejtë i Iranit në aftësitë e pasurimit të uraniumit para konfliktit të qershorit.

Sipas IAEA-së, Irani zotëronte 441 kilogramë uranium të pasuruar në 60% ,që nga 13 qershori 2025, pak para se të fillonin sulmet izraelite. Ky është niveli më i lartë i pasurimit nga çdo shtet jo-bërthamor.

Uraniumi i pasuruar në 60% është teknikisht afër 90% të nevojshëm për materialin e gradës së armëve.

Një raport i inteligjencës amerikane i nëntorit 2024 deklaroi se Irani ka mjaftueshëm material të zbërthyeshëm që, nëse pasurohet më tej, do të ishte i mjaftueshëm për "më shumë se një duzinë armësh bërthamore".

ISPI vuri në dukje se kalimi nga pasurimi 60% në 90% do të kërkonte vetëm disa javë, me kusht që të ketë centrifuga të përparuara funksionale të mjaftueshme.

Megjithatë, ndërtimi i kokave bërthamore kompakte, mjaftueshëm të vogla për raketat me rreze të gjatë veprimi të Iranit, paraqet një sfidë shumë më komplekse.

Cilat janë sfidat teknike?

Ndërsa Irani mund ta pasurojë shpejt uraniumin në nivele të përshtatshme për armë, zhvillimi i kokave bërthamore kompakte është dukshëm më i vështirë.

ISPI citoi përvojën e Pakistanit, i cili kreu pesë teste bërthamore në maj 1998, të ndjekura nga një provë me kokë rakete kompakte dy ditë më vonë.

Pakistani arriti të zhvillonte koka bërthamore kompakte pa teste të ndërmjetme aktive, falë 24 testeve të simuluara të kryera nga viti 1983 e tutje, por kjo kërkoi ende 15 vjet për të arritur në një dizajn të zbatueshëm.

ISPI sugjeroi që nëse Khamenei i ka dhënë përparësi zhvillimit të kokave bërthamore mbi pasurimin, kjo mund të jetë për shkak se pasurimi i materialit të zbërthyeshëm tani do ta linte Iranin në një pozicion jashtëzakonisht të ekspozuar.

Megjithatë, pasurimi dhe zhvillimi i kokave luftarake përfundimisht do të duhet të konvergojnë, pasi materiali i gradës së armëve është i nevojshëm edhe për testet e simuluara.

Ndërkohë, sipas raportimeve, Koreja e Veriut ka intensifikuar bashkëpunimin me Iranin për raketat balistike dhe dizajnet e përparuara, megjithëse mbetet e pamundur të verifikohet nëse kjo shtrihet edhe në kokat bërthamore kompakte.

Konflikti Iran-Izrael e ndryshoi rrënjësisht llogaritjen strategjike.

Sulmet izraelite më 13 qershor shënjestruan impiantet kryesore të pasurimit të uraniumit të Iranit në Natanz, duke vrarë shkencëtarë bërthamorë dhe duke dëmtuar infrastrukturën.

SHBA-të iu bashkuan fushatës më 22 qershor, duke goditur tre objekte bërthamore iraniane, përfshirë vendin e varrosur thellë në Fordow, me bomba shkatërrimtare bunkerësh.

Irani qëlloi mbi 550 raketa balistike dhe më shumë se 1,000 dronë drejt Izraelit gjatë konfliktit, deri në hyrjen në fuqi të një armëpushimi më 24 qershor.

Trump tha se bombardimi i objekteve të Teheranit përbënte një “zhdukje”, megjithëse burime zyrtare amerikane thanë se ata e kishin vonuar zhvillimin e armëve bërthamore të Iranit vetëm me disa muaj.

Thirrjet për armë bërthamore vazhdojnë

Zyrtarët iranianë kanë diskutuar publikisht, rishqyrtimin e ndalimit të armëve bërthamore të vendit.

Në tetor 2024, 39 anëtarë të parlamentit të Iranit i shkruan Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare, duke kërkuar një ndryshim në doktrinën e mbrojtjes së Iranit për të përfshirë armët bërthamore.

Kamal Kharrazi, një këshilltar i Khameneit, tha në nëntor 2024 se Irani do të "modifikojë doktrinën e tij bërthamore", nëse "lind një kërcënim ekzistencial".

Ali Shamkhani, një këshilltar i lartë i Khameneit, tha në tetor se sulmet e mëparshme të Iranit kundër Izraelit "nuk arritën rezultatet" e kërkuara nga Teherani.

Ai foli hapur rreth përpjekjeve të Iranit për të krijuar armë bërthamore, duke thënë "tani që është bërë e qartë, Irani duhet ta kishte zhvilluar këtë aftësi për vete".

Irani prej kohësh ka cituar një dekret fetar, ose fetva, të lëshuar nga Khamenei që ndalon zhvillimin dhe përdorimin e armëve bërthamore.

Fetvaja, e përmendur për herë të parë në vitin 2003 dhe e formalizuar në vitet pasuese, deklaron se ndërtimi, grumbullimi dhe përdorimi i armëve bërthamore është i ndaluar sipas Islamit.

Megjithatë, analistët vërejnë se fetvatë mund të modifikohen në përgjigje të rrethanave në ndryshim, dhe diskutimet për rishikimin e doktrinës bërthamore, sugjerojnë se një ndryshim i tillë mund të jetë në shqyrtim.

Çfarë mund të bëjë IAEA?

IAEA nuk ka qenë në gjendje të kryejë inspektime në vendet më të ndjeshme bërthamore të Iranit, që nga sulmet e qershorit.

"Na lejohet të hyjmë vetëm në vendet që nuk janë goditur", tha Drejtori i Përgjithshëm i IAEA-s, Rafael Grossi, në mesin e dhjetorit.

"Këto tre vende të tjera - Natanz, Isfahan dhe Fordow - janë edhe më të rëndësishme, pasi ato ende përmbajnë sasi të konsiderueshme të materialit dhe pajisjeve bërthamore, dhe ne duhet të kthehemi atje."

Vlerësimet e inteligjencës sugjerojnë se Irani ka zhvendosur afërsisht 408 kilogramë uranium të pasuruar 60% në vende sekrete, ndoshta në objekte të varrosura thellë në Isfahan, përpara sulmeve amerikane.

Imazhet satelitore nga Instituti për Shkencë dhe Siguri Ndërkombëtare me seli në Uashington, tregojnë se Irani ka ndërmarrë pastrime minimale në shumicën e vendeve të dëmtuara.

Megjithatë, ajo ka bërë përpjekje për të hyrë në kompleksin e tunelit të Isfahanit, ku mund të ruhet uraniumi i pasuruar.

Ambasadori i SHBA-së në Izrael, Mike Huckabee, tha në dhjetor se Irani duket se po përpiqet të rindërtojë Fordow-in, duke sugjeruar se "ata nuk e morën mesazhin e plotë" nga sulmet e qershorit./ Euronews.