Shumë investitorë po pyesin veten nëse po jetojmë në një flluskë të inteligjencës artificiale; të tjerë shkojnë edhe më tej dhe pyesin thjesht: deri kur? Megjithatë, flluska vazhdon të rritet, e ushqyer nga frika e rrezikshme për të mos mbetur jashtë. Historia dhe përvoja e fundit tregojnë se flluskat financiare shpesh krijohen nga entuziazmi i tepruar i investitorëve për teknologji të reja “që ndryshojnë botën” dhe, kur ato shpërthejnë, zbulojnë skema mashtrimi pothuajse surreale, të zhvilluara nën mbulesën e flluskës.

Një skemë Ponzi u paguan investitorëve ekzistues paratë e investitorëve të rinj, jo fitime reale, dhe kërkon rekrutim të vazhdueshëm derisa të shembet pashmangshëm. Këto skema janë të vështira për t’u zbuluar para shpërthimit, por bëhen çuditërisht të thjeshta për t’u kuptuar pas tij.

Ky artikull pyet: çfarë gjurmësh lënë skemat Ponzi në flluskat financiare të nxitura nga teknologjia, që mund të na ndihmojnë të parashikojmë tjetrën nën ethet e IA-së? Për këtë, krahasohet skema Ponzi e George Hudson-it në vitet 1840 me skemën e Bernie Madoff-it, të mundësuar nga teknologjia e informacionit dhe flluska dotcom e viteve 1990–2000, e mbajtur gjallë më pas nga flluska e pasurive të paluajtshme në SHBA.

Klima makroekonomike, rregullat dhe pritshmëritë e investitorëve

Mania e hekurudhave në Mbretërinë e Bashkuar nisi në vitin 1829, nga pritshmëritë për rritjen e kësaj teknologjie të re dhe mungesa e alternativave për investim. U krijuan dhjetëra kompani hekurudhore, ndërsa kostot u nënvlerësuan dhe të ardhurat u mbivlerësuan. Standardet e kontabilitetit ishin të dobëta dhe përgjegjësia e drejtuesve ishte e paqartë. Hudson, edhe deputet, promovoi çrregullimin e sektorit.

Skemat Ponzi të George Hudson-it dhe Bernie Madoff-it

Reputacioni i Madoff-it u ndërtua mbi suksesin e tij në vitet 1970 me kompjuterizimin dhe inovacionin teknologjik në tregti. Flluska dotcom u ushqye nga zgjerimi i shpejtë i kompanive teknologjike: mbi 1900 kompani të teknologjisë së informacionit dhe komunikimit u listuan në bursat amerikane mes viteve 1996 dhe 2000. Si pasojë, fondi i tij BLMIS arriti të mbante rreth 300 milionë dollarë asete deri në vitin 2000. Skema e Madoff-it u përputh gjithashtu me rritjen e shpejtë të instrumenteve financiare si derivativët, përfshirë kreditë e sigurimit ndaj mospagimit (CDS) dhe obligacionet e strukturuara (CDO), të cilat u rritën me 452 për qind nga viti 2001 deri në 2007.

Luhatjet e mëdha të tregut krijuan një normalitet për kthime shumë të larta, duke fshehur faktin se premtimet e Madoff-it ishin të pamundura për t’u mbajtur në afat të gjatë. Investitorët i konsideruan këto kthime si të moderuara dhe nuk e vunë re mospërputhjen, çka lejoi që skema të vazhdonte pa u zbuluar. Veprimtaria e Madoff-it u lehtësua edhe nga fakti se, para Aktit Dodd-Frank të vitit 2010, regjistrimi i fondeve mbrojtëse në SEC ishte vullnetar, si dhe nga zhvendosja e burimeve shtetërore të sigurisë pas 11 shtatorit, që uli ndjeshëm hetimet për krimet financiare. Edhe pse kishte sinjalizime nga denoncues, SEC nuk reagoi në kohë, gjë që tregon mungesë njohurish mbi tregtimin e fondeve mbrojtëse dhe ndoshta edhe ndikimin e lidhjeve të ngushta të Madoff-it me autoritetet rregullatore.

Në kohën e shpërthimit të flluskës së hekurudhave, normat e interesit të Bankës së Anglisë ishin në nivele shumë të ulëta, ashtu si edhe ulja e normave nga FED në vitet 2000, e cila uli koston e kredive dhe fryu çmimet e banesave. Në të dy rastet, tregjet ishin të mbushura me para të lira dhe, kur të gjithë fitojnë ose mendojnë se po fitojnë, pyetjet e vështira nuk bëhen.

Stili i mashtrimit dhe rënia

Si Hudson-i ashtu edhe Madoff-i jepnin shumë pak informacion për aktivitetin e tyre. Hudson-i mblodhi rreth 2.5 milionë paund pa plane të qarta investimi. Madoff-i punësonte staf pak të kualifikuar dhe i paguante shumë, për të shmangur pyetjet, si dhe shmangte takimet me profesionistë të mirinformuar, duke gjetur investitorë përmes rrjeteve personale dhe bamirësisë. Ka prova se disa aksionarë e dinin për korrupsionin e Hudson-it, por nuk reaguan fillimisht.

Kur flluskat shpërthyen, u zbulua se të dy përdornin para të reja investitorësh për të paguar të vjetrit dhe për të financuar jetë luksoze. Hudson përvetësoi rreth 750 mijë paund (rreth 74 milionë paund sot), ndërsa mashtrimi i Madoff-it arriti në 65 miliardë dollarë, me humbje reale rreth 18 miliardë. Të dy përfunduan në turp: Hudson iku në Francë, ndërsa Madoff-i vdiq në burg.

Në gjurmët e rrezikut

Kini kujdes nga kompanitë e inteligjencës artificiale me vlera gjithnjë në rritje, të drejtuara nga figura karizmatike dhe shumë të lidhura politikisht. Është thelbësore të analizohen komunikimi me investitorët, përdorimi i kapitalit dhe transparenca e flukseve të parasë. Nuk mjafton vetëm auditimi financiar; nevojitet një analizë shumë më e thellë e strategjisë së investimit.

Kur investitorët janë plot furi, pas qoshes i pret një Ponzi.