Shkenca dhe filozofia përpiqen të shpjegojnë pse njerëzit bëjnë keq

Pse disa njerëz shkaktojnë dhimbje, ndërsa të tjerë tregojnë dhembshuri në të njëjtat rrethana? Kjo pyetje, që ka munduar filozofët për shekuj me radhë, po merr përgjigje gjithnjë e më të qarta nga psikologjia dhe neuroshkenca moderne.

Sipas hulumtimeve të fundit, e keqja nuk buron vetëm nga “karakteri i keq”, por nga një kombinim kompleks i faktorëve shoqërorë, autoritetit dhe mekanizmave të trurit.

Eksperimentet që tronditën botën

Në vitet 1960, psikologu amerikan Stanley Milgram nga Universiteti Yale demonstroi se njerëzit janë të gatshëm të dëmtojnë të tjerët kur u urdhërohen nga një figurë autoriteti. Në eksperimentin e tij të famshëm, 65% e pjesëmarrësve pranuan të jepnin “goditje elektrike” një personi që mendonin se po vuante, vetëm sepse një person me pallto të bardhë ua kërkoi këtë.

“Një njeri i zakonshëm, që kryen detyrën e tij pa qëllime armiqësore, mund të bëhet pjesëmarrës në një proces të tmerrshëm shkatërrues,” shkroi Milgram në librin “Bindja ndaj Autoritetit” (1974).

Disa vite më vonë, psikologu Philip Zimbardo kreu eksperimentin e famshëm të burgut në Universitetin e Stanfordit. Brenda pak ditësh, studentët që kishin rolin e “rojeve” u shndërruan në persona dhunues e sadistë, aq sa eksperimenti duhej ndërprerë para kohe.

“Forcat situacionale dhe rrethanat sistemike mund t’i shndërrojnë njerëzit në keqbërës,” theksoi më vonë Zimbardo në librin “Efekti Lucifer” (2007).

Truri dhe impulset e dhunës

Neuroshkenca ka shtuar një dimension të ri në këtë debat. Një studim i publikuar në The Journal of Neuroscience (2018) zbuloi se stimulimi i korteksit prefrontal dorsolateral (dlPFC) — pjesë e trurit që lidhet me vetëkontrollin — ul impulset agresive dhe dëshirën për hakmarrje.

Po ashtu, kërkimet e fundit (Rein et al., 2024) tregojnë se njerëzit me vëllim më të vogël të lëndës gri në këtë zonë kanë më shumë prirje ndaj sjelljeve impulsive dhe antisociale.

Sipas neurokriminologut Adrian Raine nga Universiteti i Pensilvanisë, “funksioni i reduktuar i korteksit prefrontal mund të dëmtojë aftësinë për të marrë vendime morale”.

“Banaliteti i së keqes” dhe përgjegjësia morale

Filozofja Hannah Arendt paralajmëroi në vitin 1963 për atë që e quajti “banaliteti i së keqes”, duke analizuar rastin e nazistit Adolf Eichmann:

“E keqja më e madhe në botë shpesh bëhet nga njerëz të zakonshëm që nuk mendojnë për atë që po bëjnë.”

Sipas ekspertëve, kjo mungesë reflektimi — e kombinuar me bindje të verbër ndaj autoritetit dhe presione shoqërore — qëndron shpesh pas krimeve më të rënda, nga luftërat te dhuna në familje.

Nga shkenca te përgjegjësia

Psikologët theksojnë se kuptimi i mekanizmave që nxisin të keqen nuk është justifikim, por kusht për parandalim. Edukimi emocional, forcimi i empatisë dhe zhvillimi i ndjenjës së përgjegjësisë morale që në familje dhe shkolla janë mënyrat më efektive për të reduktuar dhunën.

“Në çdo njeri ka një hero dhe një të keq. Varet nga ne se kë do të edukojmë,” tha Zimbardo në fjalimin e tij në TED (2008).

Në fund, filozofia dhe neuroshkenca bashkohen në një pikë: të kuptosh mekanizmat e trurit mund të ndihmojë në parandalimin e së keqes, por nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë morale.