Pjesa që ka mbijetuar e një rrotulle të lashtë që u dogj plotësisht kur shpërtheu mali Vezuv gati 2,000 vjet më parë, është zhveshur praktikisht dhe është lexuar me ndihmën e inteligjencës artificiale.

Studiuesit zbuluan 20 kolona me tekst të fshehur më parë, që mbulonin më shumë se një metër papirus të djegur pa e hapur fizikisht rrotullën. Vepra diskuton filozofinë stoike mbi etikën, artin dhe sjelljen njerëzore dhe daton në shekullin e dytë ose të fundit të shekullit të tretë para Krishtit.

Hapja e rrotullës së Herkulaneumit (PHerc1667)

Mosha e rrotullës, e quajtur PHerc 1667, e bën atë një nga më të vjetrat në një koleksion prej qindra të nxjerra nga biblioteka e një vile luksoze romake në Herculaneum, e cila u shpërbë nga nxehtësia dhe u varros nën hi në shpërthimin vullkanik që shkatërroi Pompein aty pranë në vitin 79 pas Krishtit.

Përvoja e vështirë dhe trajtimi historik ndikuan në rrotull: në një moment ajo u thye përgjysmë, ndërsa përpjekjet e kaluara për ta çmbështjellë dokumentin bënë që shtresat e jashtme të shkëputeshin ose të shpërbëheshin. Ajo që mbetet është gjysma e madhësisë së origjinalit, vetëm 8 cm e lartë dhe 2 cm e gjerë.

Dr. Federica Nicolardi, një papirologe në Universitetin e Napolit Federico II, tha: “Nuk e kemi rrotullën e plotë, por objekti që mbijetoi u çmbështoll dhe ky është një rezultat shumë i rëndësishëm, sepse tregon se jemi në gjendje t’i çmbështjellim këto objekte plotësisht.”

Arritja do të njoftohet në një konferencë në Napoli të enjten dhe është e fundit nga Sfida e Vezuvit, e cila nisi në vitin 2023 si një konkurs global për të lexuar disa nga rrotullat e karbonizuara. Projekti që atëherë ka shpërndarë qindra mijëra dollarë në çmime për ekipet që përdorën inteligjencën artificiale dhe softuerë të tjerë, për të zhveshur virtualisht rrotullat dhe për të lexuar tekstin nga imazhe me rezolucion të lartë me rreze X.

Pjesa më e madhe e bibliotekës së Herkulaneumit dominohej nga Filodemi i Gadarës, një filozof dhe poet epikurian në shekullin e parë para Krishtit. Por, ndërsa titulli dhe autori i PHerc 1667 mbeten të panjohura, mosha dhe përmbajtja e saj më e vjetër tregojnë për një autor tjetër.

Analiza nga Nicolardi dhe kolegët e saj sugjeron se teksti është një traktat stoik, ndoshta i shkruar nga filozofi grek Krisipi. Ai ishte kreu i tretë i shkollës stoike dhe ka vepra të tjera në koleksion. Teksti i referohet nipit dhe nxënësit të tij, Aristokreonit.

«Në fillim, ne po thoshim se ky mund të ishte një epikurian që fliste për doktrinën stoike», tha Nicolardi. «Por pastaj u ndala dhe thashë, e dini, nëse kjo do të gjendej jashtë Herkulaneumit, ne do ta kategorizonim si një vepër stoike».

Sfida e Vezuvit u themelua mbi punën e Prof. Brent Seales, një shkencëtar kompjuterash në Universitetin e Kentucky-t. Ai tregoi se si algoritmet e të mësuarit automatik mund të trajnohen për të lexuar bojën në shtresat e fshehura të rrotullave, duke dalluar ndryshime delikate në fibrat e papirusit në imazhet me rreze X. Konkursi, i mbështetur nga donatorët e Silicon Valley, tërhoqi ekipe që përsosën teknikat për zhveshjen dhe leximin virtual të rrotullave.

Teksti i sapo lexuar diskuton konceptin stoik të hormē-së, ose impulsit, dhe paralajmëron se dështimi për të rregulluar sjelljen me arsye mund të çojë në pasione të dëmshme dhe devijim nga qëllimet e dikujt. Një koncept tjetër është fronēsis ose "urtësia praktike", virtyti më i lartë që një person mund të ketë në filozofinë stoike.

Në një fragment, autori shkruan: “Ne do të hetojmë për diçka, por nuk do ta kuptojmë atë, nëse në një farë mënyre largohemi nga vetja dhe nga natyra jonë.” Rreshti sugjeron se arsyeja dhe prirja e lindur njerëzore për të bërë mirë, ishin thelbësore për të çuar më tej njohuritë e dikujt.

Një tjetër rrotull praktikisht i pambështjellë përmbante fjalët “Filodemi, Mbi Perënditë, Libri 8”, duke zbuluar për herë të parë se Mbi Perënditë ishte një vepër me shumë libra. Më herët, vetëm i pari ishte identifikuar. “Këto Rrotulla të pahapura të Herkulanit duken si libra të vdekur, por nuk janë”, tha Nicolardi. “Ato po fillojnë të flasin përsëri.”

Seales tha se sfida tani ishte zhvendosur nga teknikat e nevojshme për të lexuar rrotullat e djegura te puna shkencore për t'i kuptuar ato. "Njerëzit tani e dinë se kjo mund të bëhet dhe tani po eksplorojmë se çfarë domethënie kanë në të vërtetë [tekstet]", tha ai. "Për mua kjo është kupa e botës. Sapo fitova kupën e botës: kjo është fitorja ime."/ Guardian.