Më pak se një vit pasi Britania ra dakord të transferojë sovranitetin e Ishujve Chagos te Mauritiusi, në këmbim të vazhdimit të funksionimit të një baze ushtarake strategjike atje, kritikat nga SHBA-të kanë ngritur pyetje në lidhje me marrëveshjen dhe kanë zbuluar një tjetër pikë fërkimi në marrëdhëniet SHBA-Britani e Madhe.

Debati mbi marrëveshjen e Arkipelagut Chagos u rikthye pasi Presidenti i SHBA-së Donald Trump, i vendosur për të marrë Groenlandën, kritikoi marrëveshjen e nënshkruar nga Mbretëria e Bashkuar dhe Mauritiusi, si "një akt të një budallallëku të madh".

Cilat janë Ishujt Chagos?

Arkipelagu Chagos ose Ishujt Chagos është një grup prej shtatë atolesh që përfshin më shumë se 60 ishuj në Oqeanin Indian, 500 km (300 milje) në jug të Maldiveve.

Në fund të shekullit të 18-të, Franca mori kontrollin e Arkipelagut Chagos dhe Seychelles si vende në varësi të Mauritiusit, dhe skllevërit nga vendet afrikane u transportuan për të punuar në plantacionet e kokosit atje.

Britania mori përsipër ishujt, përfshirë Mauritiusin, në 1814 pas disfatës së Napoleonit sipas Traktatit të Parisit.

Në vitin 1965, Mbretëria e Bashkuar e ndau grupin e ishujve nga Mauritiusi, e cila pretendon se u detyrua t'i jepte ato në këmbim të pavarësisë në vitin 1968.

Diego Garcia, më i madhi nga ishujt, që atëherë ka pritur një bazë të përbashkët ushtarake Britani-SHBA që rezultoi në zhvendosjen e rreth 2,000 banorëve.

Marrëveshja e Mbretërisë së Bashkuar me Mauritiusin

Mauritiusi prej kohësh i ka pretenduar ishujt si pjesë të territorit të tij. Në një opinion jo-detyrues në shkurt 2019, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND) vendosi që Mbretëria e Bashkuar është "nën detyrim" të përfundojë administrimin e saj të Arkipelagut Chagos. Një rezolutë që mirëpriste opinionin këshillimor u miratua nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së në maj të të njëjtit vit. Gjashtë muaj më vonë, Bashkimi Afrikan kërkoi gjithashtu që Mbretëria e Bashkuar të përfundojë "administrimin e saj kolonial" të Arkipelagut Chagos.

Megjithatë, Britania pretendonte sovranitet mbi ishujt, të cilët i kishte përcaktuar si Territor Britanik të Oqeanit Indian.

Nën presion në rritje, në maj 2022, Ministria e Jashtme e Mbretërisë së Bashkuar hapi negociatat me kombin e Afrikës Lindore mbi ushtrimin e sovranitetit mbi Arkipelagun.

Pas dy vitesh bisedimesh, Mbretëria e Bashkuar arriti një marrëveshje me Mauritiusin në tetor 2024 për t'i dhënë Mauritiusit sovranitetin e Arkipelagut të Oqeanit Indian. Një marrëveshje prej 3.4 miliardë paundësh (4.5 miliardë dollarë) u nënshkrua në maj 2025 që siguroi bazën ushtarake Diego Garcia me një qira 99-vjeçare.

Marrëveshja ende nuk ka hyrë në fuqi pasi është në pritje të ratifikimit të brendshëm.

A ka ndonjë shqetësim ligjor në lidhje me marrëveshjen?

Së bashku me ligjshmërinë e sovranitetit mbi ishujt, të drejtat e popullit Chagossian kanë qenë gjithmonë një çështje e së drejtës ndërkombëtare.

GJND-ja kishte vendosur që shkëputja e Arkipelagut Chagos nga Mauritiusi shkelte të drejtën e popullit Chagossian për vetëvendosje.

Në një deklaratë në dhjetor 2025, Komiteti i OKB-së për Eliminimin e Diskriminimit Racor shprehu "shqetësim të thellë" se marrëveshja do të përjetësonte shkeljet e gjata të të drejtave të popullit Chagossian.

Komiteti i OKB-së tha se komuniteti Chagossian, një grup etnik me prejardhje afrikane dhe aziatiko-jugore me një identitet të dallueshëm kulturor, u zhvendos me forcë nga ishujt për t'i hapur rrugë ndërtimit të bazës së përbashkët ushtarake SHBA-Britani e Madhe.

Fokusi kryesor i deklaratës së OKB-së ishte se marrëveshja "pengon në mënyrë të qartë kthimin e popullit Chagossian në tokat e tyre stërgjyshore në ishullin Diego Garcia", edhe pse i lejon Mauritiusit të zbatojë një program zhvendosjeje në ishujt e tjerë të Arkipelagut Chagos.

Meqenëse marrëveshja nuk parashikon dëmshpërblim të plotë për dëmet që kanë pësuar, komiteti i bëri thirrje si Mbretërisë së Bashkuar ashtu edhe Mauritiusit të pezullojnë procesin e ratifikimit të marrëveshjes.

Pse po e kritikon SHBA-ja marrëveshjen?

SHBA-të fillimisht e kishin mirëpritur marrëveshjen e majit 2025, duke e quajtur atë si "historike" dhe duke përgëzuar si Mbretërinë e Bashkuar ashtu edhe Mauritiusin për "udhëheqjen, vizionin dhe angazhimin e tyre për të siguruar që Diego Garcia të mbetet plotësisht funksional për kohëzgjatjen e kësaj marrëveshjeje".

Departamenti i Shtetit tha se Presidenti Trump "shprehu mbështetjen e tij për këtë arritje monumentale gjatë takimit të tij me Kryeministrin Starmer në Shtëpinë e Bardhë".

Por këtë javë, Trump, nën kundërshtimin e aleatëve për përpjekjen e tij për të marrë Groenlandën, territorin autonom danez që ai thotë se është i nevojshëm për të siguruar sigurinë kombëtare dhe për të penguar rivalët Kinën dhe Rusinë në Arktik, tha se marrëveshja përfaqëson "dobësi totale".

“Dhënia e tokës jashtëzakonisht të rëndësishme nga Mbretëria e Bashkuar është një akt i marrëzisë së madhe dhe është një tjetër në një linjë shumë të gjatë arsyesh të sigurisë kombëtare pse Groenlanda duhet të blihet”, tha Trump në llogarinë e tij në Truth Social.

A do të ndikojë kritika e Trump në marrëdhëniet SHBA-Britani e Madhe?

Kritikat e Trump për marrëveshjen e Ishujve Chagos vijnë në një kohë kur marrëdhëniet Britani-SHBA janë tashmë të tensionuara për shkak të një sërë mosmarrëveshjesh, përfshirë kritikat e SHBA-së për përkeqësimin e supozuar të lirisë së fjalës dhe të drejtave të njeriut në Mbretërinë e Bashkuar, si dhe një kërcënim të ri tarifor ndaj aleatëve për shkak të Grenlandës.

Ftesa e Trumpit drejtuar Presidentit rus Vladimir Putin në Bordin e tij të Paqes gjithashtu nuk u prit mirë nga Mbretëria e Bashkuar, pasi sekretari i jashtëm tha se "Putini nuk është njeri i paqes".

Përveç tregtisë, “marrëdhënia speciale” midis SHBA-së dhe Mbretërisë së Bashkuar bazohet në lidhje të forta sigurie dhe inteligjence, duke përfshirë një marrëveshje bashkëpunimi bërthamor dhe një kompleks të integruar industrial mbrojtës.

Ndryshe nga disa aleatë evropianë të SHBA-së, si Franca, të cilët kanë kërkuar të marrin në konsideratë aktivizimin e një "bazuke" tregtare kundër SHBA-së, kryeministri britanik Keir Starmer po ndjek një vijë të hollë diplomatike dhe ka minimizuar mundësinë e çdo tarife hakmarrëse.

Meqenëse kjo mund të armiqësonte Trumpin, ish-avokati i të drejtave të njeriut gjithashtu nuk tha nëse SHBA-të shkelën të drejtën ndërkombëtare kur ushtria amerikane kapi Presidentin Venezuelan Nicolas Maduro më 3 janar dhe e transportoi atë me aeroplan në Nju Jork për ta akuzuar për trafik droge./ AA.