Pse e vodhën nazistët një pjesë të Tapicerisë së Bajusë

Këtë muaj u prit me shumë entuziazëm lajmi se tapiceria e Bajusë, një epikë e qëndisur nga shekulli i 11-të që përshkruan pushtimin e Anglisë nga Uilliam Pushtuesi në vitin 1066, do të ekspozohet në Muzeun Britanik në vitin 2026. Megjithatë, kjo tapiceri kishte qenë në qendër të lajmeve edhe më herët gjatë këtij viti, ndonëse me shumë më pak bujë.

Në muajin mars, u raportua se një fragment i tapicerisë së Bajusë ishte zbuluar në Gjermani, në arkivat shtetërore të landit Schleswig-Holstein. Për të kuptuar se si përfundoi atje, duhet të kthehemi pas në një episod shqetësues dhe pak të njohur të historisë së kësaj tapicerie: Sonderauftrag Bayeux (Operacioni i Veçantë Baju), një projekt i kryer nga Ahnenerbe, grupi kërkimor për trashëgiminë kulturore i regjimit SS nazist.

Është vërejtur shpesh se nazistët kishin një interes të tepruar për artin. Megjithatë, manipulimi i tyre me kulturën vizuale dhe materiale duhet kuptuar si thelbësor, dhe jo i ndarë, nga regjimi gjenocidal i Hitlerit dhe përpjekjet e tij për dominim global.

Ahnenerbe, nën autoritetin e fundit të Heinrich Himmler-it, u krijua për të zhvilluar dhe shpërndarë histori që mbështesnin mitologjinë qendrore të regjimit nazist: epërsinë e racës ariane. Për këtë qëllim, Ahnenerbe mbikëqyri kërkime që pretendohej se përdornin metoda shkencore të pakundërshtueshme.

Megjithatë, është pranuar prej kohësh se projektet e tyre manipulonin në mënyrë të qëllimshme dëshmitë historike për të ndërtuar narrativa të rreme që përkrahnin ideologjitë raciste. Për ta realizuar këtë, u kryen projekte të shumta kërkimore. Studiues udhëtonin nëpër botë në kërkim të objekteve që mund të shërbenin si monumente për mitet e epërsisë ariane. Sonderauftrag Bayeux ishte një prej tyre.

Interesi nazist për tapicerinë e Bajusë mund të duket befasues për britanikët, për të cilët ajo përfaqëson një moment jashtëzakonisht të rëndësishëm të historisë së Britanisë. Por, ashtu si politikanët në Britaninë moderne kanë gjetur tundim për ta përdorur tapicerinë për qëllime politike, po ashtu kishte vepruar edhe Ahnenerbe.

Sonderauftrag Bayeux synonte të bënte një studim me shumë volume mbi tapicerinë, duke pohuar karakterin e saj skandinav. Qëllimi ishte ta paraqisnin atë si dëshmi të epërsisë së popullit norman të Mesjetës së Hershme, të cilët Ahnenerbe i cilësonte si paraardhës të arianëve gjermanë modernë dhe pasardhës të “vikingëve” të Europës Veriore.

Në qershor të vitit 1941, puna për Sonderauftrag Bayeux kishte nisur seriozisht. Mes anëtarëve të ekipit të dërguar në Normandi për të studiuar nga afër tapicerinë ishte Karl Schlabow, një ekspert tekstilesh dhe drejtor i Institutit Gjerman të Kostumeve në Neumünster, Gjermani. Schlabow qëndroi dy javë në Baju, dhe ishte ai që hoqi një fragment nga materiali mbështetës i tapicerisë dhe e mori me vete në Gjermani pas përfundimit të vizitës kërkimore.

Edhe pse raportet fillestare sugjeronin se Schlabow e kishte hequr këtë fragment kur tapiceria u transferua më vonë nga nazistët në Paris, ka më shumë gjasa që ai ta ketë bërë këtë në qershor 1941, kur ai dhe kolegët e tij nga Sonderauftrag Bayeux ndodheshin në Baju.

Në një skicë të Herbert Jeschke-s, artisti i ngarkuar për të krijuar një riprodhim të pikturuar të tapicerisë, gjatë kësaj vizite, ai e paraqet veten me Schlabow-n dhe Herbert Jankuhn-in (drejtori i projektit) të përkulur mbi tapicerinë. Skica shoqërohet nga titulli i theksuar, “Die Tappiserie!”, një shprehje kënaqësie për privilegjin që kishin për të parë nga afër këtë kryevepër mesjetare.

Për t’u bashkuar me Ahnenerbe-n, Schlabow, si edhe të tjerët e përfshirë në Sonderauftrag Bayeux, u pranua në radhët e SS-së. Ai mbante gradën SS-Unterscharführer (afërsisht e barabartë me një rreshter në ushtrinë britanike të sotme). Pas luftës së dytë botërore, shumë anëtarë të Ahnenerbe-s mohuan të kenë pasur simpati për politikat naziste.

Megjithatë, dokumente të sekuestruara nga oficerë të inteligjencës amerikane në fund të luftës tregojnë se disa persona nuk u lejuan të bëheshin pjesë e Ahnenerbe-s nëse, për shembull, kishin pasur miq hebrenj ose kishin shfaqur simpati për ide komuniste. Ata pra duhej të tregonin (të paktën nga jashtë) simpati për nazizmin për t’u pranuar në radhët e këtij institucioni.

Detajet se çfarë saktësisht zbuloi apo synonte të zbulonte projekti i Ahnenerbe-s nga ky studim i tapicerisë mbeten të paqarta. Duket se, në një masë të madhe, vetë akti i prodhimit të një studimi të ilustruar dhe dërgimi i studiuesve tek tekstili origjinal mjaftonte për ta shpallur objektin si një monument të epërsisë ariane gjermanike. Është e qartë se ndikimi i perceptuar skandinav në dizajnin e tapicerisë ishte qendror në përfundimet që projekti synonte, por ai nuk u përfundua para humbjes së Gjermanisë në fund të luftës.

Ashtu si shumë anëtarë të tjerë të Ahnenerbe-s, Schlabow u rikthye në kërkime pas luftës, duke punuar në Muzeun Shtetëror të Schleswig-Holstein-in në Kështjellën e Gottorf-it.

Zbulimi i këtij fragmenti sado i vogël nga ky objekt mesjetar kaq i jashtëzakonshëm është shkas për entuziazëm. Megjithatë, rikuperimi i tij duhet parë qartë në kontekstin në të cilin u hoq. Nuk duhet të na habisë që Schlabow ndjeu se kishte të drejtë ta vidhte këtë pjesë të tapicerisë; regjimi për të cilin ai punonte e quante këtë objekt pjesë të trashëgimisë së tij, të drejtës së tij të lindjes si një arian gjerman.

Ky zbulim është një kujtesë e përshtatshme se e kaluara është më afër se sa mendojmë, dhe se ende ka shumë punë për të bërë për të shqyrtuar hijet e gjata që hedhin praktikat e dikurshme mbi historitë që kemi trashëguar. Fragmenti i rikuperuar është aktualisht në ekspozim në Schleswig-Holstein, por do të kthehet në Musée de la Tapisserie de Baju në Normandi me rastin e rihapjes së muzeut në vitin 2027, kur të dy pjesët do të ribashkohen për herë të parë që nga viti 1941. / The Conversation