Hendeku gjinor i korrupsionit, vetingu shkarkon më shumë burra se gra

Hendeku gjinor i korrupsionit, vetingu shkarkon më shumë burra se gra

20:49, 10/07/2020

NĂ« qershor 2019, njĂ« gjyqtare Apeli e dĂ«gjoi mes lotĂ«ve vendimin e Komisionit tĂ« Pavarur tĂ« Kualifikimit qĂ« e konfirmoi nĂ« detyrĂ«. LotĂ«t vazhduan t’i rridhnin edhe pasi doli nga salla dhe eci nĂ« kĂ«mbĂ« nĂ« bulevardin “DĂ«shmorĂ«t e Kombit” deri nĂ« stacionin e autobusit – diçka e rrallĂ« pĂ«r magjistratĂ«t qĂ« zakonisht priten jashtĂ« Pallatit tĂ« Kongreseve nga tĂ« afĂ«rm me makina tĂ« shtrenjta.

Gjyqtarja u përball me një proces rivlerësimi që u fokusua kryesisht te veprimet e ish-bashkëshortit të akuzuar për korrupsion. Gruas iu desh të provonte gjatë procesit se divorci kishte qenë serioz. Vetë gjyqtares nuk iu vunë në dukje probleme.

Ajo nuk është e para magjistrate që thirret para KPK-së dhe i kërkohen shpjegime për pasurinë apo veprimet e bashkëshortit para e pas martese apo të babait. Ndërkohë, e kundërta ka qenë më e rrallë. Numri i magjistratëve burra që janë detyruar të japin shpjegime për pasurinë e bashkëshortes mund të numërohet me gishtat e një dore.

Edhe numri i grave magjistrate që gjenden me probleme nga procesi i rivlerësimit në tërësi është më i vogël se ai i burrave. Sipas një analize të BIRN bazuar mbi 199 vendime të marra nga Komisioni i Pavarur i Kualifikimit deri në qershor të këtij viti, numri i grave magjistrate që shkarkohen për shkak të problemeve me pasurinë, profesionalizmin ose pastërtinë e figurës është 22 për qind më i ulët se ai i burrave.

Të dhënat tregojnë se ka një hendek gjinor në abuzim apo përfshirje të dyshuar korrupsion me gjyqtarëve dhe prokurorëve që i janë nënshtruar vetingut. Megjithatë, ekspertet janë të kujdesshme për mënyrën se si duhet të lexohen këto të dhënat, ndërsa më shumë se sa gjinisë ia veshin diferencën roleve që kanë gratë dhe burrat në shoqëri dhe strukturës së kësaj të fundit.

Elona Dhembo, pedagoge nĂ« Fakultetin e Shkencave Sociale dhe autore e studimit “PĂ«rkatĂ«sia gjinore dhe korrupsioni nĂ« shĂ«rbimin civil”, ndan tre faktorĂ« qĂ« mund tĂ« shpjegojĂ«n diferencĂ«n, raportin e ndryshĂ«m tĂ« gjinive me rrezikun, mungesĂ«n e grave nĂ« atĂ« qĂ« i uqan “klubet e ujqĂ«rve tĂ« vjetĂ«r” dhe pritshmĂ«ritĂ« e ndryshme tĂ« shoqĂ«risĂ« ndaj grave e burrave.

NdĂ«rkohĂ« Marsela Dauti, studiuese nĂ« Universitetin e Upsalas nĂ« Suedi, thotĂ« se e sheh diferencĂ«n si “simptomĂ« e njĂ« sistemi qĂ« ka ushqyer mĂ« tepĂ«r me pushtet e privilegj, (pĂ«r) grupin qĂ« historikisht ka dominuar”.

Megjithatë, jo të gjithë hulumtueset e korrupsionit dhe çështjeve gjinore i japin peshë të dhënave që vijnë nga vetingu dhe vlerën e provës që kanë këto statistika për të studiuar fenomenin.

Adela Halo, doktore shkencash nĂ« Universitetin ‘Queen Mary’ nĂ« LondĂ«r, e cila ka eksperiencĂ« nĂ« studimin e korrupsionit si pjesĂ« e organizatĂ«s Transparency International, tha se tĂ« dhĂ«nat duheshin marrĂ« me rezervĂ«.

“Duke qenĂ« se integriteti dhe besueshmĂ«ria e vetĂ« procesit tĂ« vetingut Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dyshim nĂ« disa raste serioze, edhe statistikat e procesit duhen marrĂ« me njĂ« dozĂ« tĂ« mirĂ« rezerve”, tha Halo.

Hendeku gjinor

Procesi i vetingut filloi me miratimin e ndryshimeve kushtetuese në verë të vitit 2016. Ai është një proces administrativ, që vlerëson magjistratët apo kandidatët për vende në sistemin e drejtësisë bazuar në tre kritere: pasurinë, figurën dhe profesionalizmin.

Tre institucione janë ngritura për këtë proces, Komisioni i Pavarur i Kualifikimit si shkallë e parë administrative, Kolegji i Posaçëm i Apelimit që shqyrton ankimet dhe Komisionerët Publikë, që mund të ankimojnë vendimet e KPK-së nëse kanë dyshime. Ato monitorohen nga një trupë gjyqtarësh e prokurorësh të huaj njohur si Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit, ONM.

Shkarkimi i magjistratit parashikohet nĂ« nenin 61 tĂ« ligjit 84/2016  dhe pĂ«r tĂ« mund tĂ« vendoset pĂ«r pesĂ« arsye qĂ« pĂ«rfshijnĂ«; deklarimin e mĂ« shumĂ« se dyfishin e pasurisĂ« qĂ« mund tĂ« justifikohet me tĂ« ardhura tĂ« ligjshme, kontaktet me krimin e organizuar apo kontaktet e papĂ«rshtatshme, deklarim tĂ« pamjaftueshĂ«m pĂ«r kriterin e kontrollit tĂ« figurĂ«s dhe pasurisĂ«, paaftĂ«sinĂ« dhe nĂ« pikĂ«n e pestĂ« “cĂ«nimin e besimit tĂ« publikut te drejtĂ«sia”.

Sipas statistikave tĂ« KPK-sĂ« shumica e magjistratĂ«ve testohen nĂ« tĂ« tre kriteret, por shkarkimi siç ka vĂ«rejtur BIRN Ă«shtĂ« bazuar kryesisht te problemet nĂ« kriterin e pasurisĂ« dhe pikĂ«n tre tĂ« nenit 61 tĂ« ligjit 84/2016 – “deklarimin e pamjaftueshĂ«m” tĂ« saj.  Shkarkimi pĂ«r “pamjaftueshmĂ«ri tĂ« deklarimit nĂ« kriterin e pasurisĂ«â€ gjendet gati nĂ« tĂ« gjitha rastet edhe kur shkarkimi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r mĂ« shumĂ« se njĂ« arsye.

Për mënyrën se si zhvillohet procesi, në të cilin magjistratët janë të detyruar të sjellin prova dhe dëshmojnë të kundërtën e akuzave para të cilave vihen, ata nuk ngarkohen me përgjegjësi penale.  Shkarkimi në këtë sens nuk mund të barazohet me korrupsion, por gjasat janë që të ketë një abuzim me detyrën, fshehje të ardhurash e shkelje të ngjashme.

Të dhënat statistikore për shkarkimet janë nxjerrë nga vendimet e KPK, dhe vendimet finale në KPA. Ndërkohë një raport të ngjashëm gjinor ka edhe në ankimet e Komisionerit Publik.

Të dhënat tregojnë që burrat janë më të prekur se sa gratë nga shkarkimi. Nga totali i 199 gjyqtarëve e prokurorëve të rivlerësuar, 93 ose 47 për qind e magjistratëve që janë përfshirë në proces janë shkarkuar.  Por norma e shkarkimit te burrat është 54 për qind. Kështu nga 136 magjistratë burra 73 janë shkarkuar. Ndërkohë në 63 magjistrate gra që iu nënshtruan procesit, janë shkarkuar 20 ose 32 për qind.

Edhe pse nuk ka tĂ« dhĂ«na statistikore nga vĂ«zhgimi i procesit problemet e njĂ« pjese tĂ« grave tĂ« shkarkuara lidhen me personat e lidhur – kryesisht me bashkĂ«shortĂ«t dhe nĂ« disa raste me baballarĂ«t.  NĂ« kĂ«to tĂ« dhĂ«na nuk janĂ« marrĂ« nĂ« konsideratĂ« dorĂ«heqjet dhe largimet nga sistemi pĂ«r shkak tĂ« daljes nĂ« pension.

Statistikat po ashtu tregojnĂ« pĂ«r njĂ« sistem qĂ« ka qenĂ« dhe Ă«shtĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht i dominuar nga burrat. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« siguruara nga ILDKPKI nga 735 magjistratĂ« – gjyqtarĂ« dhe prokurorĂ«, qĂ« ishin nĂ« listĂ« pĂ«r tu rivlerĂ«suar 62 pĂ«r qind ishin burra dhe 38 pĂ«r qind gra.

Në total në gjykata në rolin e gjyqtarit janë 55% meshkuj dhe 45% femra, diferenca në prokurori janë më të thella.  Në rolin e prokurorit 72% janë meshkuj dhe 28% femra.

Po ashtu Ă«shtĂ« e dukshme se sa mĂ« lart nĂ« sistem aq mĂ« i madh Ă«shtĂ« hendeku gjinore. Gjykata e LartĂ«, para procesit tĂ« vetingut ka pasur vetĂ«m 23 pĂ«r qind tĂ« gjyqtareve gra. Pas vetingut gjykata ka vetĂ«m 3 anĂ«tarĂ« – tĂ« tre burra, por procesi pĂ«r plotĂ«simin e saj Ă«shtĂ« ende mjaft larg.

E ngjashme ishte situata në Kushtetuese, në të cilën vetëm 2 nga 9 anëtarët, ose 22 për qind, ishin gra. Këtu procesi i rivlerësimit dhe riformimit e ka përmbysur këtë situatë. Gjykata ka 4 anëtare dhe të katra janë gra.  Po ashtu institucionet kryesore të rivlerësimit dominohen nga gra. Saktësisht 9 nga 12 komisionerët e KPK dhe 4 nga 7 gjyqtarët e Kolegjit.

Diskutimi mbi të dhënat

Shifrat si më sipër ishin të qarta për pedagogen Elona Dhembo dhe studiuesen Marsela Dauti.

“A ka diferencĂ« gjinore nĂ« kĂ«tĂ« rast? Po! KĂ«tĂ« na e vĂ«nĂ« nĂ« pah shifrat dhe ato janĂ« kokĂ«forta. Madje kĂ«to rezultate janĂ« mĂ«se tĂ« pritshme dhe aspak surprizuese”, tha Dhembo, qĂ« lidhi kĂ«to tĂ« dhĂ«na me studimet nĂ« shĂ«rbimin civil, polici e gjetkĂ«.

Ngjashëm Marsela Dauti, kërkuese në universitetin e Upsalas në Suedi dhe autore e një  studimi për rolin e grave në nxitjen e transparencës në këshillat bashkiakë, i sheh të dhënat si dëshmi që magjistratët burra janë më të korruptuar.

“ËshtĂ« e qartĂ« nga tĂ« dhĂ«nat qĂ« burrat, statistikisht, kanĂ« mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« shkarkohen pĂ«r shkak tĂ« mospĂ«rmbushjes sĂ« kritereve”, tha ajo.

Dauti vuri në dukje se mënyra se si ishte ngritur procesi dhe kriteret e rivlerësimit ishin një mundësi e mirë për të kuptuar nëse kishim apo jo diferenca gjinore në korrupsion apo abuzim me detyrën.

“Teorikisht, kriteret qĂ« kanĂ« drejtuar procesin e vetingut – si pĂ«r shembull legjitimiteti i krijimit tĂ« pasurisĂ« – na japin mundĂ«sinĂ« tĂ« kuptojmĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« objektive nĂ«se ka patur shpĂ«rdorim tĂ« interesit publik pĂ«r qĂ«llime private”, tha ajo.

Përndryshe studiuesja Adela Hado tha se kishte rezerva mbi statistikat që dalin nga vendimet e institucioneve të vetingut.

“ThĂ«nĂ« ndryshe, njĂ« proces i kontestuar nuk mund tĂ« prodhojĂ« statistika te besueshme”, tha Halo.

Ajo vuri në dukje se ndërsa ishin shkarkuar shumë magjistratë me pasuri të pajustifikuar, kishte të tillë të konfirmuar në detyrë dhe janë penalizuar disa raste jo-problematike në dukje.

Halo po ashtu shtoi se hendeku mes magjistratëve burra dhe gra për sa i përket korrupsionit edhe nëse ishte e tillë nuk kishte të bënte me gjininë.

“PĂ«r mĂ« tej, e gjej problematike idenĂ« se dallimet morale burojnĂ« nga dallime natyrore mashkull-femĂ«r,” tha ajo.  “Si burrat si gratĂ«, nĂ« çdo sektor profesional, operojnĂ« brenda njĂ« konteksti kulturor”, shtoi Halo.

NjĂ«soj Dhembo vuri nĂ« dukje se diferencat nuk mund t’i atribuoheshin natyrĂ«s. Sipas saj studimet kishin treguar se sa mĂ« lart tĂ« shkohej nĂ« shkallĂ«t e pushtetit aq mĂ« e vogĂ«l ishte diferenca mes dy gjinive.

“Pra identiteti gjinor nĂ« kĂ«tĂ« rast kryqĂ«zohet edhe me pushtetin, dhe mesa duket, sa mĂ« shumĂ« pushtet aq mĂ« shumĂ« dobĂ«sohet “magjia” e pĂ«rkatĂ«sisĂ« gjinore”, tha ajo.

Pritshmëritë dhe aksesi te rrjeti i korrupsionit

Studieset shprehen se ka njĂ« mori arsyesh qĂ« mund tĂ« prodhojnĂ« kĂ«tĂ« diferencĂ«. Halo thotĂ« se nĂ« njĂ« ambient ku burrat promovoheshin pavarĂ«sisht meritĂ«s dhe abuzimit, njĂ« grua duhej tĂ« punonte “shumĂ«fish pĂ«r tĂ« afirmuar veten edhe pĂ«r tĂ« eliminuar çdo justifikim penalizues, si pĂ«r shembull abuzimi me detyrĂ«n”.

Dhembo shpjegoi se shihte tre arsye në hendekun që del nga të dhënat e vetingut. Sipas saj së pari kjo mund të lidhet me raportin e gjinive me rrezikun, duke qenë se korrupsioni e ka riskun e ndëshkimit. Ajo shpjegon se djemtë nxiten të ndërmarrin më shumë risqe në jetë.

Po ashtu sipas saj të rëndësishme janë dhe pritshmëritë e ndryshme ndaj gjinive.

“PritshmĂ«ria qĂ« gratĂ« tĂ« jenĂ« mĂ« “tĂ« ndershme”, “mĂ« punĂ«tore”, “mĂ« tĂ« shtruara” ngre stekĂ«n e vlerĂ«simit pĂ«r performancĂ«n e tyre dhe shton ashpĂ«rsinĂ« e ndĂ«shkimit”, tha Dhembo.

Përndryshe ajo tha se korrupsioni duhej të shihej si kulturë më vete dhe përfshirja në të kërkonte qasje në rrjete të caktuara që ta mundësonin dhe të jepnin mbrojtje. Gratë sipas saj kishin akses më pak në këto rrjete.

“ThĂ«nĂ« mĂ« shkurt janĂ« mĂ« tĂ« pakta dhe mĂ« tĂ« reja nĂ« lojĂ«!”, shtoi Dhembo.

Edhe Marsela Dauti beson se shpjegim për hendekun e vërejtur në veting mund të shërbenin rrjetet shoqërore e politike në të cilat burrat kishin më shumë akses.

“KĂ«to rrjete pĂ«rdoren nĂ« mĂ«nyre aktive pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« favore e pĂ«rfituar. Rrjetet krijojnĂ« njĂ« lloj “imuniteti’”, tha Dautaj.

Ajo tha se gratë i krijonin lidhjet në këto rrjete kryesisht përmes partnerëve apo babait.

Ndryshe për Halon rrjetet e tilla funksionojnë njësoj si për gratë dhe për burrat.

“NĂ«se lidhjet dhe influencat politike apo shoqĂ«rore ofrojnĂ« imunitet nĂ« njĂ« shoqĂ«ri, atĂ«herĂ« si gratĂ« si burrat pjesĂ« e rrjeteve tĂ« mbrojtura do tĂ« kenĂ« njĂ« motivacion mĂ« shumĂ« pĂ«r tĂ« apo pĂ«r tu korruptuar”, tha ajo.

Nga ana e saj Elona Dhembo tha se studimet, pĂ«rtej ShqipĂ«risĂ«, kishin dĂ«shmuar njĂ« “korrelacion midis shkallĂ«s sĂ« korrupsionit dhe pabarazive gjinore”. Sipas saj shoqĂ«ritĂ« qĂ« kanĂ« korrupsion nĂ« nivele tĂ« larta janĂ« ato qĂ« manifestojnĂ« edhe pabarazi gjinore mĂ« tĂ« thella.

Sipas saj pavarĂ«sisht se nuk ka prova qĂ« tĂ« na tregojnĂ« “se gratĂ« janĂ« ‘natyralisht’ mĂ« pak tĂ« korruptueshme se burrat, ka evidencĂ« qĂ« na tregon se ato nĂ« pĂ«rgjithĂ«si tentojnĂ« tĂ« jenĂ« mĂ« pak tĂ« pĂ«rfshira nĂ« korrupsion”.

Dhembo vĂ« nĂ« dukje se njĂ« pĂ«rfshirje mĂ« e madhe e grave nĂ« jetĂ«n publike Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r tu “shĂ«ruar” pjesĂ«risht nga korrupsioni.

“Edhe nĂ«se kjo nuk ndodh (nĂ« shkallĂ«n) qĂ« presim, tĂ« paktĂ«n do çojĂ« nĂ« njĂ« shoqĂ«ri mĂ« tĂ« barabartĂ« qĂ«, siç na tregon  shkenca, gjasat janĂ« tĂ« larta tĂ« shoqĂ«rohet me ulje tĂ« korrupsionit”, pĂ«rfundoi ajo./BIRN

© SYRI.net

Lexo edhe:

Komentet

Daj Jaku10/07/2020 23:15

Allah Allah, ma shumë burra se gra!

Shto koment

Denonco