Graçanka, dikur lumë i pastër me të cilin vendasit i ujisnin fushat, laheshin dhe peshkonin, sot është bërë burim i erës së pakëndshme dhe shqetësimit serioz për shëndetin e banorëve.

Banorët e Llapjasellës dhe Preoces kanë vite që paralajmërojnë për ndotjen e vazhdueshme të lumit, ndërsa institucionet përgjegjëse po ia hedhin përgjegjësinë njëri-tjetrit.

Dikur lumë i gjallë, sot rrezik për komunitetin

Sipas fjalëve të banorëve, para se miniera të fitonte ndikim në rajon, Graçanka ishte burimi kryesor i ujit të pastër. Vendasit thonë se fëmijët qëndronin pranë brigjeve të saj e peshqit gjuheshin rregullisht. Megjithatë, që nga mesi i shek. XX, rrjedha e lumit nis të vuajë pasojat e aktiviteteve njerëzore, dhe në dekadën e fundit situata u përshkallëzua.

Edhe raportet lokale konfirmojnë se Graçanka është “vazhdimisht e ndotur për shkak të rrjedhjes së ujit nga miniera e Kishnicës“, me vlera të larta të përçueshmërisë elektrike dhe joneve të sulfatit.  Përveç kësaj, mbetjet industriale hyjnë në lumë pa asnjë trajtim, si dhe mbetjet fekale nga familjet aty pranë.

Deklaratat alarmante të vendasve: “Nuk mund të marrim frymë, kutërbimi futet nëpër shtëpi”

Banorët e Llapjasellës theksojnë se gjatë muajve të ngrohtë kutërbimi nga lumi bëhet i padurueshëm, sidomos gjatë natës. Shumë banorë i mbyllin dritaret e disa nuk mund të dalin as jashtë për të shmangur ekspozimin ndaj smogut.

“As derën nuk mund ta hapim, era hyn në shtëpi… Kështu nuk ishte më parë, ky lumë ishte më i pastër.” “Aroma përkeqësohet gjatë natës — nuk mund të fle deri në 4 të mëngjesit.”

Problemet shëndetësore janë vërejtur tashmë te personat që jetojnë buzë lumit. Banorët pretendojnë se kanë analiza që tregojnë praninë e metaleve të rënda, përfshirë merkurin dhe nikelin, dhe se ata i kanë paraqitur dokumentet në Ministrinë e Mbrojtjes së Mjedisit.

Ngathtësia e institucioneve dhe hedhja e përgjegjësisë

Banorët kanë organizuar në mënyrë të përsëritur takime, protesta dhe inspektime, por ata thonë se nuk kanë marrë kurrë përgjigje konkrete.

Komuna e Graçanicës thekson se i kupton shqetësimet e qytetarëve, por thekson se komuna e Prishtinës është territorialisht përgjegjëse për lumin Graçanka, veçanërisht në pjesën që kalon nga Hajvalia. Inspektimet nga Graçanica nuk mund të ushtrojnë kompetenca në zonën e Prishtinës, gjë që e bën edhe më të vështirë zgjidhjen e problemit.

Ministria e Mbrojtjes së Mjedisit pretendon se ka filluar vlerësimet e ndërtimit të rrjetit të kanalizimeve në Hajvali, Llapjasellë dhe Preoc, si dhe se po punohet për rehabilitimin e degës së Kravaricës.  Megjithatë, është e sigurtë se ky është proces afatgjatë dhe banorët duan veprime urgjente.

 urgjente dhe transparenca

Për ta kthyer Graçankën në korniza të duhura, është e nevojshme që institucionet kompetente të ndërmarrin menjëherë hapat e mëposhtëm:

Testimet e plota laboratorike të të gjitha mostrave të ujit në vende të shumta gjatë periudhave të ndryshme (verë, dimër).
Identifikimi i të gjithë ndotësve të mundshëm — industrialë, minerarë, lokalë — dhe prejardhja e tyre duhet të jetë transparente.
Ndërtimi dhe zgjerimi i rrjetit të kanalizimeve me sisteme të përshtatshme trajtimi, veçanërisht në Hajvali, Llapjasellë, Preoc.
Forcimi i bashkëpunimit ndërinstitucional midis komunave të Graçanicës dhe Prishtinës, ministrisë në nivel qendror dhe agjencive përkatëse.
Informimi publik dhe bashkëpunimi me qytetarët — raportet e rregullta, konferencat publike, pjesëmarrja e shoqërisë civile në mbikëqyrje.

Pa një përgjigje të vendosur dhe të koordinuar, Graçanka jo vetëm që do të mbetet problem mjedisor, por do të bëhet kërcënim serioz për shëndetin e popullatës lokale.