Kush e shkroi Dhiatën e Vjetër?

Nga 24 librat që përbëjnë Biblën Hebraike, më të vjetrit janë pesë librat kryesorë të Torës: Zanafilla, Eksodi, Levitiku, Numrat dhe Ligji i Përtërirë, të njohur së bashku si Pentateuku. Në traditën hebraike dhe atë të krishterë, besohet se këto tekste janë shkruar nga një autor i vetëm: Moisiu, patriarku që udhëhoqi izraelitët jashtë Egjiptit dhe të cilit Zoti i shpalli Torën.

Por edhe në shekujt e parë të epokës së krishterë, disa dyshonin nëse Moisiu i kishte shkruar vërtet këta libra. Disa pjesë nuk përputhen lehtë me idenë e tij si autor, si pasazhi në Ligjin e Përtërirë që përshkruan vetë vdekjen e tij, apo rreshti në librin e Numrave që e përshkruan Moisiun si "shumë të përulur, më shumë se çdo njeri tjetër mbi faqen e tokës", gjë që do të ishte mjaft ironike nëse ai do ta kishte shkruar vetë.

Një tjetër veçori interesante është se në gjithë Torën, disa ngjarje tregohen më shumë se një herë, por me detaje të ndryshme, sikur versionet e disa autorëve të jenë bashkuar. Zanafilla përmban dy versione të besëlidhjes së Abrahamit me Zotin, njëri kërkon rrethprerjen, ndërsa tjetri nuk e përmend fare. Historia e Përmbytjes së Noes përfshin detaje që nuk përputhen për numrin e kafshëve që hynë në arkë dhe për zogun që u dërgua për të kërkuar tokë. Analiza e hebraishtes origjinale tregon gjithashtu stile shumë të ndryshme dhe faza të ndryshme të zhvillimit të gjuhës, sikur të lexohej një tekst i shkruar pjesërisht në stilin e Chaucer-it, pjesërisht në anglishten shekspiriane dhe pjesërisht në një zë bashkëkohor.

Shkrimtari i parë modern që argumentoi kundër autorësisë së Moisiut ishte filozofi Thomas Hobbes në vitin 1651. Në vitin 1753, mjeku francez Jean Astruc identifikoi dy autorë të ndryshëm në librin e Zanafillës, ndërsa në vitin 1780 teologu gjerman Johann Gottfried Eichhorn e zgjeroi këtë pretendim për gjithë Pentateukun.

Hipoteza dokumentare

Në vitin 1878, studiuesi gjerman i Biblës Julius Wellhausen formuloi "hipotezën dokumentare", e cila edhe sot pranohet gjerësisht. Sipas saj, brenda Torës mund të dallohen disa rrëfime të ndryshme, të shkruara nga autorë të ndryshëm në periudha të ndryshme historike.

Shtresa më e vjetër identifikohet nga përdorimi i emrit "Jahve" për Zotin. Ngjarjet e saj përqendrohen rreth Jerusalemit dhe mbretërisë jugore të Judës, me patriarkët e fiseve si Rubeni, Simeoni, Levi dhe Juda si figura kryesore. Studiuesit besojnë se ky autor, i quajtur Jahvisti ose "J", ishte i lidhur me Tempullin në Jerusalem dhe shkroi rreth shekujve X–IX para Krishtit.

Pjesë të tjera i referohen Zotit si "Elohim" në vend të Jahves; ky burim quhet "E". Burimet J dhe E shpesh tregojnë të njëjtat ngjarje me detaje të ndryshme, për shembull, J e quan vendin e zbulesës së Moisiut malin Sinai, ndërsa E e quan Horeb. Ngjarjet në E zhvillohen në mbretërinë veriore të Izraelit dhe të dhënat në tekst sugjerojnë se autori, Elohisti, ka gjasa të ketë qenë një prift në shenjtëroren e Shilos në shekullin IX para Krishtit. Kjo mund të shpjegojë pse Aaroni kritikohet ashpër në këtë burim për krijimin e viçit të artë dhe pse nuk përmendet si vëllai i Moisiut.

Bashkimi i teksteve

Midis shekujve X dhe VIII para Krishtit, dy mbretëritë, Juda në jug dhe Izraeli në veri, kishin secila përmbledhjen e vet të rrëfimeve të shenjta. Kjo ndryshoi në vitin 722 para Krishtit, kur asirianët shkatërruan mbretërinë e Izraelit dhe popullsia e saj u strehuan në Judë. Për të lehtësuar bashkimin e dy komuniteteve, një autor i panjohur rreth vitit 700 para Krishtit bashkoi tekstet J dhe E, duke përdorur J si kornizë kryesore.

Në shekujt VI–V para Krishtit, një autor anonim shtoi një shtresë të re, e njohur sot si P ("Priftërore"). Këto shtesa lidhen kryesisht me ritualet e Tempullit. Ashtu si burimi E, edhe P i referohet Zotit si Elohim, por ndryshe nga E, ai thekson udhëheqjen e Aaronit mbi Moisiun, duke sugjeruar se autori ishte një prift i Tempullit që e konsideronte veten pasardhës të Aaronit.

Zbulimi i Ligjit të Përtërirë

Një zhvillim i madh ndodhi në vitin 622 para Krishtit, kur gjatë rinovimit të Tempullit nën mbretin Josia të Judës, u zbulua një tekst i ri, me sa duket një pjesë e panjohur e Ligjit që Zoti ia kishte diktuar Moisiut. Ndryshe nga pjesa tjetër e Torës, ky tekst paraqitet si një seri fjalimesh të vetë Moisiut. Ai këmbëngul në një Zot të vetëm, një popull të vetëm dhe një vend të vetëm adhurimi: Tempullin në Jerusalem, duke kritikuar faltoret e tjera në vend.

Josia e lexoi tekstin publikisht para priftërinjve, profetëve dhe popullit, të cilët u zotuan ta zbatonin. Teksti u shtua si plotësim i veprave ekzistuese dhe u bë i njohur si Ligji i Përtërirë, nga greqishtja "ligji i dytë". Studiuesit e identifikojnë këtë burim si D, i dallueshëm për vlerësimin e lartë të Moisiut, përdorimin e emrit Horeb për malin e shenjtë dhe shprehjen e përbashkët "Jahve, Zoti yt".

Autori përfundimtar

Në vitin 586 para Krishtit, Jerusalemi dhe Tempulli i tij u shkatërruan nga Babilonia dhe një pjesë e madhe e popullsisë u internua. Kur mbreti pers Kiri i Madh lejoi kthimin e tyre, një autor i fundit mblodhi tekstet e shpërndara më parë dhe i formësoi në Torën e bashkuar që njohim sot. Shumë studiues besojnë se ky ishte Ezra, një skrib hebre dhe zyrtar i mbretit pers Artakserksi, i dërguar për të reformuar praktikën fetare në Jerusalem. Libri i Nehemisë përshkruan Ezrën duke e paraqitur publikisht këtë Ligj të ri të përmbledhur para popullit të mbledhur.

Ndërsa përmbledhja e Torës duket se përfundoi me Ezrën, Bibla më e gjerë vazhdoi të zhvillohej, duke përfshirë kronika historike, libra profetikë dhe vepra morale e poetike. Së bashku, këto tekste formuan Biblën hebraike, e cila më vonë u bë baza e Dhiatës së Vjetër të krishterë. /NationalGeographic – Syri.net