Të gjitha këto shpikje kanë ardhur nga përhapja e Islamit

1000 vjet më parë, në Bagdad, lexuesit e gjuhës arabe kishin qasje në veprat e Aristotelit dhe të shumë mendimtarëve të tjerë të Antikitetit. Kjo u bë e mundur falë Kalifatit Abasid, i cili në shekullin e tetë nisi një program ambicioz përkthimesh, duke u dhënë studiuesve arabë mundësinë të njiheshin me arritjet filozofike dhe shkencore të persëve, indianëve, babilonasve, egjiptianëve dhe grekëve. Pushtimet islame sollën nën sundimin arab qendrat e vjetra helenistike të dijes, nga Siria dhe Egjipti deri në Iran, duke nxitur një "Epokë të Artë" islame që zgjati deri në pushtimin mongol të shekullit të 13-të.

Nën sundimin e kalifëve, qytete si Bagdadi u shndërruan në qendra të dijes, ku lulëzuan matematika, astronomia, optika dhe mjekësia. Bota arabe jo vetëm që ruajti këtë trashëgimi të dijes, por edhe e zhvilloi më tej, duke hedhur themelet për përparimin e mëvonshëm shkencor në Perëndim.

Matematika e re

Një nga drejtuesit e Shtëpisë së Urtësisë (Bayt al-Hikmah) në Bagdad ishte al-Khwarizmi, matematikan dhe astronom që luajti një rol të rëndësishëm në përhapjen e sistemit dhjetor të numrave. Libri i tij, i njohur në latinisht si Algoritmi de numero indorum, i prezantoi Perëndimit shifrat nga një deri në nëntë, konceptin e zeros dhe vlerën sipas pozicionit të shifrës. Kjo ndihmoi në zëvendësimin e sistemit të ndërlikuar të numrave romakë me numrat hindu-arabë që përdoren edhe sot.

Megjithëse puna e al-Khwarizmit shpesh konsiderohet gabimisht si origjina e sistemit tonë të numrave, ai në fakt bazohej në punën e matematikanit indian Brahmagupta të shekullit të shtatë. Megjithatë, përkthimet latine të emrit "al-Khwarizmi" i dhanë botës fjalën "algoritëm". Në një libër tjetër, ai hodhi bazat e algjebrës (nga al-jabr, që do të thotë "plotësim"), duke prezantuar përdorimin e shkronjave për të përfaqësuar të panjohurat dhe metoda për zgjidhjen e ekuacioneve kuadratike.

Mjekësia dhe kirurgjia

Mjekësia përparoi ndjeshëm në botën arabe të Mesjetës. Studiuesi pers Ibn Sina (Avicena) shkroi Kanunin e Mjekësisë, një vepër themelore që u përdor nga mjekët europianë për shekuj me radhë.

Mjeku andaluzian al-Zahrawi (i njohur në Europë si Albukasis) shkroi një enciklopedi të mjekësisë dhe kirurgjisë ku përshkruheshin sëmundjet, trajtimet dhe procedurat mjekësore. Ndër risitë e tij ishin operacionet për venat me variçe, lidhja e arterieve për të ndalur gjakderdhjen, heqja e bajameve, kateterizimi, teknikat e ekzaminimit gjinekologjik dhe përdorimi i fashove të ngurta, të ngjashme me allçinë, për kockat e thyera.

Ai theksonte domosdoshmërinë e njohjes së anatomisë dhe tregonte rastin kur një mjek i papërgatitur shkaktoi vdekjen e një pacienti gjatë një procedure të zakonshme. Al-Zahrawi projektoi gjithashtu instrumente kirurgjikale që njihen ende sot, si shufrat për kauterizim, sharrat për kocka, pincat dentare dhe gërshërët kirurgjikalë të specializuar.

Camera obscura

Ibn al-Haytham (Alhazeni), një studiues i shekullit të dhjetë, konsiderohet një nga themeluesit e optikës moderne. Vepra e tij Optika shpjegonte reflektimin, përthyerjen e dritës dhe mënyrën se si formohen imazhet në sy.

Përmes eksperimenteve të kujdesshme, ai zbuloi se drita që kalon përmes një hapjeje të vogël projekton një imazh të përmbysur mbi një sipërfaqe, parimi mbi të cilin bazohet camera obscura. Ky zbulim ndihmoi në shpjegimin e shikimit njerëzor dhe hodhi bazat për zhvillimin e kamerave dhe teleskopëve, duke rrëzuar besimin e lashtë se shikimi buronte nga vetë sytë.

Kozmografia dhe hartografia

Astrolabët, megjithëse ishin shpikur më herët, u përmirësuan ndjeshëm nga studiuesit arabë, të cilët i përdorën për të hartuar pozicionet e yjeve dhe të Diellit sipas modelit gjeocentrik. Këto instrumente i ndihmonin myslimanët të përcaktonin drejtimin e Mekës dhe të llogaritnin oraret e lutjeve.

Edhe pse më vonë Koperniku dhe Galileu vërtetuan modelin heliocentrik, astrolabët mbetën mjete praktike për shumë shekuj. Ndërkohë, edhe pse busulla kishte origjinën në Kinë, në Al-Andalus të shekullit të 11-të u zhvillua versioni i parë me gur magnetik lundrues, i cili shfrytëzonte fushën magnetike të Tokës për t'i ndihmuar detarët të orientoheshin në det të hapur.

Vëllezërit Banu Musa

Në Bagdadin e shekullit të nëntë, tre vëllezërit Banu Musa u bënë inxhinierë të shquar në Shtëpinë e Urtësisë. Libri i tyre, Libri i Pajisjeve Gjeniale, përshkruante automate që shërbenin pije ose luanin muzikë, si edhe pompa hidraulike dhe sifonë të domosdoshëm për bujqësinë dhe industrinë.

Puna e tyre tregonte jo vetëm aftësi të jashtëzakonshme teknike, por edhe një përpjekje të hershme për të riprodhuar mekanikisht aftësitë njerëzore.

Fundi i Epokës së Artë

Megjithëse disa historianë besojnë se Epoka e Artë islame kishte filluar të zbehej më herët, fundi i saj përfundimtar erdhi me pushtimin mongol. Në vitin 1258, Bagdadi u rrethua dhe u shkatërrua, bashkë me Shtëpinë e Urtësisë dhe bibliotekat e saj.Sipas legjendës, aq shumë libra u hodhën në lumin Tigër, sa ujërat e tij u nxinë nga boja. /National Geographic – Syri.net

Lexo edhe:

'Mendimin tuaj, që Kosovës të mos i jepet statusi i republikës, ne e quajmë…'/ Zbulohet letra, 'Tepër sekret' e Enverit për Fadil Hoxhën

Si u shpik barkodi

Kush e tërhoqi këtë statujë të Ramsesit II nëpër shkretëtirë?