Reflektim tek vila ku pushonte Enver Hoxha në Drilon
Për mua, ajo vilë nuk është thjesht një ndërtesë e mbetur nga një epokë e përfunduar. Ajo është një metaforë. Një metaforë e pushtetit që kërkonte parajsën për vete dhe ferrin për të tjerët.
Prandaj, ndërsa rrija përballë saj, nuk më pushtoi kureshtja turistike, por një ndjenjë e rëndë përgjegjësie historike.
Disa vende nuk duhen vizituar vetëm me aparatin fotografik në dorë; ato duhen lexuar me ndërgjegjen e historisë. Vila e Drilonit është një nga ato vende.
Aty natyra dhe tirania kanë bashkëjetuar në mënyrën më paradoksale. Liqeni vazhdonte të pasqyronte qetësisht qiellin, mjelmat vazhdonin të lundronin me hijeshinë e tyre aristokratike, pemët vazhdonin të lëshonin hijen e freskët mbi ujërat, ndërsa brenda mureve të asaj vile projektohej fati i një populli të tërë.
Është një ironi e madhe e historisë që natyra, krijesa më e pafajshme e Zotit, u bë dëshmitare e heshtur e një prej regjimeve më të pamëshirshme që ka njohur Europa.
Diktatorët kanë gjithmonë një marrëdhënie të çuditshme me bukurinë. Ata nuk dinë ta krijojnë, por dinë ta pushtojnë.
Nuk e admirojnë natyrën si vend lirie; e zgjedhin atë si dekor të pushtetit të tyre. Edhe Enver Hoxha nuk shkonte në Drilon për të soditur harmoninë e jetës.
Ai shkonte për të rigjeneruar trupin, në mënyrë që mendja e tij të vazhdonte të prodhonte mekanizma të rinj shtypjeje.
Aty ku liqeni i kthjellët duhej të lindte përulësi, ai gjente vetëm energjinë për të forcuar diktaturën. Sa paradoksale tingëllon sot kjo!
Një njeri që pushonte në një nga peizazhet më të bukura të Shqipërisë u kërkonte miliona shqiptarëve të jetonin mes bunkerëve, varfërisë, frikës dhe izolimit.
Ai merrte frymë lirshëm mes ajrit të Drilonit, ndërsa popullit i mbyllte çdo dritare nga e cila mund të hynte era e lirisë. Ai sodiste mjelmat, ndërsa njerëzit më të ditur të vendit i kalbte burgjeve.
Ai dëgjonte gurgullimën e burimeve, ndërsa në qytete dëgjohej vetëm gurgullima monotone e propagandës.
Këtu qëndron cinizmi më i madh i çdo tiranie: ajo nuk heq dorë kurrë nga privilegjet e bukurisë, ndërsa ua ndalon të tjerëve lumturinë.
Prandaj kjo vilë nuk duhet të ishte sot vetëm një restorant apo një ndalesë turistike. Ajo duhet të kishte një cep diku në muret e saj edhe kujtesën e saj. Jo për të ushqyer urrejtjen, por për të edukuar ndërgjegjen. Popujt që i zhdukin gjurmët e së keqes nuk e zhdukin të keqen; vetëm ia lehtësojnë rikthimin.
Europa nuk i ruan kampet naziste sepse adhuron tragjedinë, por sepse e di se harresa është aleatja më e madhe e totalitarizmit.
Shqipëria e sotme ka shumë nevojë për vende të tilla të kujtesës. Sepse diktatura nuk fillon me burgjet. Ajo fillon shumë më herët.
Fillon kur pushteti bind veten se është i pazëvendësueshëm. Fillon kur propaganda zë vendin e së vërtetës. Kur administrata zëvendëson qytetarin.
Kur drejtësia fillon të ecë me ritmin e politikës. Kur frika bëhet më e fortë se debati dhe servilizmi shpërblehet më shumë se dinjiteti. Pikërisht të gjitha këto i përfaqëson sot koha e regjimit që ka instaluar Edi Rama.
Kjo është arsyeja pse reflektimi përballë vilës së diktatorit nuk mund të mbetet vetëm një ushtrim nostalgjie historike. Ai bëhet domosdoshmërisht një pyetje për Shqipërinë e sotme.
Sepse fantazmat e saj nuk janë rikthyer me të njëjtën uniformë. Kanë ndryshuar kostumet, sloganet, teknologjinë e kontrollit, por jo thelbin e tyre.
Dje diktatura e Enver Hoxhës mbështetej mbi frikën e hapur; sot ajo mund të mbështetet mbi spektaklin, propagandën, kontrollin e informacionit, kapjen graduale të institucioneve, sidomos drejtësinë, dhe kultin e individit.
Dje kërkohej bindje me dhunë; sot kërkohet bindje përmes varësisë, propagandës dhe manipulimit të opinionit publik. Forma ka ndryshuar, por tundimi i pushtetit absolut është po ai.
Prandaj do të ishte gabimi më i madh ta relativizonim historinë. Çdo brez që mendon se diktatura është vetëm një kapitull i mbyllur, pa e kuptuar se mekanizmat e saj mund të rilindin në forma të reja, rrezikon të bëhet viktima e saj e ardhshme.
Në Shqipërinë e sotme, shumë qytetarë shohin shenja të forta që i shqetësojnë: përqendrimin e pushtetit, përdorimin e drejtësisë, sidomos SPAK-ut, dobësimin e kontrollit institucional, personalizimin e jetës politike dhe përdorimin intensiv të propagandës.
Këto janë zhvillime që meritojnë reflektim dhe reagim të thellë, pikërisht sepse historia na mëson se demokracia nuk humbet zakonisht brenda një nate, por gërryhet ngadalë, përmes normalizimit të përqendrimit të pushtetit dhe dobësimit të kundërpeshave.
Ndërsa largohesha nga Driloni, mendova se mjelmat vazhdojnë të notojnë me të njëjtën qetësi si dikur. Natyra nuk mban anë. Ajo i mbijeton diktatorëve, presidentëve, mbretërve dhe kryeministrave si ky monstri ynë. Por njerëzit nuk e kanë këtë privilegj. Ata kanë vetëm kujtesën. Dhe nëse edhe kujtesën e humbin, atëherë historia nuk u rikthehet si mësim, por si dënim.
Kjo është arsyeja pse vila e diktatorit në Drilon nuk duhet të na kujtojë vetëm fundin e një diktature. Ajo duhet të na kujtojë se liria nuk është një gjendje e fituar përgjithmonë.
Ajo është një përgjegjësi që duhet mbrojtur çdo ditë. Sepse diktaturat nuk rilindin nga forca e diktatorëve; ato rilindin edhe nga dobësia e kujtesës së shoqërive.