Amerika 250 vjet liri, ende një ‘eksperiment demokratik’

Kjo fundjavë shënoi 250-vjetorin që nga dita kur Kongresi i Dytë Kontinental, që përfaqësonte 13 kolonitë amerikane, u mblodh në Filadelfia për të nënshkruar Deklaratën e Pavarësisë. Vendi kishte qenë tashmë në luftë për më shumë se një vit dhe do ta vazhdonte përballjen e armatosur me Britaninë edhe për shtatë vjet të tjerë. Por më 4 korrik 1776, lindën Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Idetë që u shprehën në Deklaratë nuk ishin të reja. Tensionet mes Kurorës Britanike dhe kolonive të saj amerikane kishin kohë që po shtoheshin. Edhe idetë filozofike që ushqyen vrullin revolucionar amerikan po përhapeshin në Europë, veçanërisht në Francë dhe Britani.

Siç shkruan TomCutterham, profesor i historisë amerikane në Universitetin e Birmingham-it, idetë që frymëzuan mendimtarët revolucionarë amerikanë kishin prej disa vitesh qenë "të lidhura ngushtë me çështje si korrupsioni, oligarkia dhe tirania e pushtetit ekzekutiv në vetë Britaninë". Ai përmend figura si ThomasPaine, JohnWilkes, GranvilleSharp dhe CatharineMacaulay, të cilët shkruanin argumente të zjarrta kundër despotizmit britanik.

Macaulay argumentonte se autoriteti i një monarku mbështetet në një kontratë mes sundimtarit dhe të sunduarve, e cila bëhet e pavlefshme nëse monarku e shkel atë. Thuhet se kjo ide frymëzoi kontributin e BenjaminFranklinit në Deklaratën e Pavarësisë. Cutterham rrëfen historitë e britanikëve që mbështetën luftën e Amerikës për t’u çliruar nga sunduesit kolonialë.

Festimet e kësaj fundjave për 250-vjetorin e Amerikës zhvillohen në një kohë përçarjeje të thellë në SHBA. Madje, janë dy organizata të ndryshme që po planifikojnë aktivitete rivale. Njëra, America250, u krijua në vitin 2016 nga Kongresi amerikan dhe u miratua me ligj nga BarackObama. Tjetra, Freedom250, u themelua në vitin 2025 nga presidenti aktual, DonaldTrump. Organizata e parë u krijua posaçërisht si një komision dypartiak, ndërsa e dyta është e vështirë të shihet ndryshe veçse si një shprehje partiake e vizionit të presidentit për Amerikën.

Kjo situatë pasqyron debatin që po zhvillohet në SHBA mbi vetë historinë amerikane, shkruan AndreaLouxJarman, eksperte e së drejtës kushtetuese amerikane në Universitetin Bournemouth. Siç vëren Jarman, në fillim të mandatit të dytë të Trump-it, ai nxori një urdhër ekzekutiv me titull Rikthimi i së Vërtetës dhe Arsyes në Historinë Amerikane, i cili synonte atë që administrata e quan "historia woke".

Një pjesë e kësaj nisme ka përfshirë heqjen ose rishkrimin e paneleve informuese në muze, të cilat, sipas urdhrit, "denigrojnë në mënyrë të papërshtatshme amerikanët e së kaluarës ose të sotëm (përfshirë ata që jetonin në kohën koloniale)". Në vend të kësaj, informacioni edukativ duhet të "përqendrohet te madhështia e arritjeve dhe përparimit të popullit amerikan".

Nuk është çudi që informacionet në muze dhe galeri mbi tmerret e skllavërisë janë ndër objektivat kryesorë të asaj që administrata Trump e konsideron "histori woke". Sipas Jarmanit, kjo mosmarrëveshje ka shumë të ngjarë të përfundojë në Gjykatën Supreme përpara se të zgjidhet.

Duke pasur parasysh këtë përplasje ideologjike, është thelbësore që festimet të mos anashkalojnë kontributin e jashtëzakonshëm që afrikano-amerikanët kanë dhënë në historinë e vendit të tyre, shkruan JennyWoodley, specialiste e historisë amerikane në Universitetin NottinghamTrent.

Madje, ndërsa etërit themelues po zhvillonin idetë që do të rrëzonin sundimin britanik, në vitin 1772 një grua e skllavëruar me emrin PhillisWheatley botoi një poezi ku e krahasonte skllavërinë e saj me "zinxhirin e hekurt, që Tirania e shfrenuar me dorë të paligjshme kishte farkëtuar dhe me të synonte të skllavëronte vendin".

Gati dy shekuj më vonë, në fjalimin e tij I Have a Dream, MartinLutherKingJr. e quajti Deklaratën e Pavarësisë një "premtim me shkrim", që garantonte të drejtat e patjetërsueshme për të gjithë njerëzit. Ai tha se banka e drejtësisë nuk kishte falimentuar dhe se kishte ardhur koha që të gjithë amerikanët ta "arkëtonin këtë çek".

Por ndërsa SHBA feston 250-vjetorin e këtij premtimi, "banka e drejtësisë po mbetet gjithnjë e më shumë pa fonde", shkruan Woodley. Ajo thotë se është jetike që ky përvjetor të jetë një festë e përbashkët për të gjithë amerikanët ose, për të përdorur fjalët e Kushtetutës amerikane: "Ne, populli".

Është bërë e zakonshme që demokracia amerikane të përshkruhet si "një eksperiment" ose "një projekt ende në zhvillim". Për shumë prej nesh, sa e brishtë mbetet ende kjo përpjekje u bë e qartë nga ngjarjet e 6 janarit 2021, kur një turmë sulmoi Kapitolin amerikan në përpjekje për të penguar Kongresin të certifikonte rezultatet e zgjedhjeve të vitit 2020, për të cilat Trump vazhdon të këmbëngulë se iu vodhën përmes mashtrimit nga kundërshtarët e tij.

Për fat, atë ditë demokracia triumfoi. Por gjatë 250 viteve të saj ka pasur disa raste kur SHBA ka qenë thellësisht e përçarë dhe vetë demokracia është konsideruar në rrezik. Historiania SarahTrott, nga Universiteti YorkStJohn, kujton pesë nga momentet më të rrezikshme për eksperimentin amerikan.