Një thirrje zgjuese për të cilën sot ka nevojë SPAK
Në sisteme ku besimi publik është i humbur, çdo fjalë e një drejtuesi të organit të akuzës merr peshën e një akti institucional. Pikërisht për këtë arsye, deklarata e kreut të SPAK se "nuk mund të them sot nëse do të ketë apo jo një kërkesë tjetër" për çështjen Balluku nuk u perceptua si një shprehje e zakonshme e kujdesit procedural, por si një sinjal pasigurie në një moment kur opinioni publik priste vendosmëri.
Ligji nuk i kërkon një prokurori të premtojë rezultatin e një hetimi. Por ligji i kërkon të demonstrojë se nuk tërhiqet përballë asnjë pengese politike. Kur një kërkesë refuzohet nga shumica parlamentare, sfida nuk është të pranohet refuzimi si një fakt i kryer, por të vazhdohet hetimi me të gjitha mjetet që parashikon ligji, derisa të shterohen mundësitë procedurale. Vetëm kështu krijohet bindja se drejtësia nuk ndalet aty ku fillon pushteti.
Pikërisht këtu lind edhe perceptimi kritik. Kur drejtuesi i SPAK, Klodian Braho, lë të hapur mundësinë që të mos paraqitet më një kërkesë tjetër, një pjesë e opinionit publik e lexon këtë si një tërheqje përballë një vendimi politik. Ky është, natyrisht, një perceptim dhe jo një fakt i provuar. Por institucionet e drejtësisë jetojnë po aq nga besimi sa edhe nga procedura. Nëse krijohet përshtypja se vendimi përfundimtar nuk përcaktohet më nga prokuroria dhe gjykata, por nga raportet parlamentare të shumicës, atëherë dëmtohet vetë autoriteti i sistemit të drejtësisë.
Ky debat tashmë nuk është vetëm shqiptar. Partnerët evropianë kanë theksuar vazhdimisht se suksesi i reformës në drejtësi nuk matet me numrin e institucioneve të ngritura, por me aftësinë e tyre për të hetuar pa frikë dhe pa ndikim çdo zyrtar, pavarësisht funksionit që mban. Pavarësia nuk provohet në dosjet e lehta; ajo provohet pikërisht në rastet kur përballë drejtësisë ndodhet pushteti politik.
Për këtë arsye, qëndrimi i SPAK në një çështje të tillë nuk mund të mbetet i paqartë. Një institucion që është krijuar për të luftuar korrupsionin në nivelet më të larta duhet të japë përshtypjen e një vendosmërie të palëkundur për të ndjekur çdo pistë hetimore deri në fund. Çdo formulim që mund të interpretohet si hezitim ushqen mosbesimin dhe forcon bindjen se ekzistojnë kufij politikë përtej të cilëve drejtësia nuk dëshiron ose nuk mund të shkojë.
Prandaj, sfida e SPAK nuk është të bindë vetëm me argumente juridike, por edhe me qëndrimin që mban përballë opinionit publik. Nëse provat e justifikojnë, rruga duhet ndjekur deri në fund, pavarësisht refuzimeve politike apo kostove institucionale. Vetëm kështu reforma në drejtësi do të dëshmojë se i shërben shtetit të së drejtës dhe jo ekuilibrave të përkohshëm të pushtetit. Çdo alternativë tjetër rrezikon të ushqejë bindjen se vendimi përfundimtar nuk merret aty ku e përcakton Kushtetuta, por aty ku përqendrohet forca politike.
Kriza nuk buron gjithmonë nga mungesa e ligjeve, por nga mënyra se si ato zbatohen, ose, më saktë, nga bindja e qytetarëve se ato nuk zbatohen me të njëjtën masë për të gjithë. Në ato çaste fillon të zbehet jo vetëm autoriteti i institucioneve, por edhe vetë ideja e drejtësisë, sepse, siç e kishte kuptuar prej kohësh Montesquieu, ligji nuk është thjesht një tekst i shkruar, por marrëdhënia morale që krijohet ndërmjet pushtetit dhe qytetarit. Kur kjo marrëdhënie dobësohet, nuk është vetëm besimi që humbet; është vetë shteti që fillon të humbasë arsyen e ekzistencës së tij.
Pikërisht këtu lind edhe pyetja që, sidomos sot, dëgjohet gjithnjë e më shpesh në opinionin publik: a po funksionon drejtësia sipas standardeve të barazisë kushtetuese, apo po krijohet përshtypja se disa dosje ecin me një shpejtësi të pazakontë, ndërsa disa të tjera mbeten në një heshtje që nuk shpjegohet dot me argumente juridike? Në një republikë demokratike nuk mjafton që drejtësia të jetë e paanshme; ajo duhet edhe të duket e tillë. Kjo është një nga parimet themelore të kulturës juridike moderne, sepse besimi publik nuk ushqehet vetëm nga vendimet, por edhe nga koherenca e veprimit institucional.
Debati publik rreth figurës së zëvendëskryeministres dhe ministres së Infrastrukturës dhe Energjisë, Belinda Balluku, është një shembull i kësaj dileme. Janë artikuluar në media, në deklarata politike dhe në hapësirën publike një sërë pretendimesh dhe akuzash, të cilat kanë prodhuar jo pak debat. Vetë ekzistenca e këtyre pretendimeve nuk përbën provë dhe as mund të zëvendësojë procesin penal; por, nëse ato janë të natyrës që, sipas ligjit, kërkojnë verifikim paraprak, atëherë qytetari ka të drejtë të pyesë nëse janë trajtuar me të njëjtin standard që është përdorur në raste të tjera. Heshtja institucionale, kur nuk shoqërohet me një shpjegim të qartë procedural, shpesh prodhon më shumë mosbesim sesa vetë hetimi.
E njëjta logjikë, madje edhe më shqetësuese, vlen edhe për kryeministrin Edi Rama. Në hapësirën publike janë bërë ndër vite akuza dhe janë publikuar materiale të ndryshme dhe konkrete që kanë nxitur debat politik dhe mediatik. Nuk i takon opinionit publik të vendosë fajësinë dhe as publicistikës të zëvendësojë gjykatën. Por pikërisht për këtë arsye lind nevoja që institucionet përgjegjëse të veprojnë me transparencën e nevojshme për të sqaruar nëse këto pretendime përbëjnë ose jo bazë ligjore për verifikime. Heshtja nuk e mbyll debatin; përkundrazi, e zgjat atë pafundësisht.
Albert Camus shkruante se padrejtësia nuk fillon vetëm kur dënohet një i pafajshëm; ajo fillon edhe kur shoqëria humbet besimin se e vërteta kërkohet me të njëjtin zell për të gjithë. Ky është ndoshta testi më i rëndësishëm për çdo institucion të drejtësisë. Nëse qytetari krijon bindjen se pesha e ligjit ndryshon sipas peshës politike të individit, atëherë kriza nuk është më juridike; ajo bëhet morale.
Në filozofinë e së drejtës ekziston një parim i lashtë, i shprehur në traditën romake: fiat justitia, ruat caelum – le të bëhet drejtësi edhe sikur të shemben qiejt. Ky parim nuk kërkon dënime me çdo kusht; ai kërkon që askush të mos jetë përtej mundësisë së hetimit, nëse ekzistojnë bazat që parashikon ligji. Përndryshe krijohet një paradoks i rrezikshëm: drejtësia fillon të matet jo me tekstin e ligjit, por me peshoren e politikës.
Një institucion fiton autoritet jo kur vepron shumë, por kur vepron njësoj ndaj kujtdo. Historia e sistemeve demokratike dëshmon se besimi publik nuk ndërtohet mbi spektaklin e arrestimeve dhe as mbi heshtjen ndaj figurave të pushtetshme, si Edi Rama, që edhe po ndodh sot me SPAK. Ai ndërtohet mbi një standard të vetëm, të parashikueshëm dhe të verifikueshëm. Çdo devijim nga ky standard, qoftë edhe vetëm në perceptim, e shkatërron legjitimitetin e institucionit.
Prandaj, thirrja që i drejtohet sot SPAK-ut nuk është një kërkesë për të shpallur fajtorë njerëz pa gjykim dhe as një kërkesë për të ndjekur logjikën e opinionit publik. Është një thirrje shumë më e thjeshtë dhe shumë më e rëndë: të shpjegojë, të veprojë sipas ligjit dhe të tregojë me transparencë se standardi është i njëjtë për çdo zyrtar, pavarësisht funksionit që mban apo mbështetjes politike që gëzon.
Republika nuk rrënohet vetëm kur ligji shkelet; ajo fillon të rrënohet edhe kur qytetarët pushojnë së besuari se ligji zbatohet në mënyrë të barabartë. Dhe kur ky besim venitet, edhe institucioni më i fuqishëm mbetet vetëm një ndërtesë me mure të forta, por pa themele morale. Saktësisht për këtë arsye, SPAK-u nuk ka nevojë për më shumë pushtet; ka nevojë, mbi të gjitha, për një thirrje zgjuese që ta rikthejë te parimi më i thjeshtë i drejtësisë moderne: barazia para ligjit nuk është slogan politik, por kushti pa të cilin ligji humbet kuptimin e tij.