Kompania ushtarake që drejton një ‘shtet paralel’ në Kubë

Grupi i fshehtë Gaesa është në qendër të bisedimeve me administratën Trump për të ardhmen e ishullit të drejtuar nga komunistët

Nga Geoff Dyer dhe Jude Webber - FT/

Qëndroni në një hotel në qendër të Havanës ose në plazhet veriore të Kubës dhe ka shumë mundësi që ai të jetë në pronësi të një kompanie të quajtur Gaesa. Hyni në një dyqan në ishull, sidomos në një që pranon dollarë amerikanë, dhe ka gjasa që ai të menaxhohet nga Gaesa. Dërgoni dollarë te miqtë ose familjarët kubanë dhe banka që përpunon pagesën ka shumë mundësi të jetë e Gaesas.

Në Kubën komuniste, shumica e rrugëve të çojnë te Grupo de Administración Empresarial SA, siç quhet zyrtarisht kompania.

Konglomerati i drejtuar nga ushtria, i cili u fuqizua nën mbështetjen e Raúl Castro-s, ende lideri i Kubës, është një "kuti e zezë". Ai nuk ka faqe interneti dhe nuk publikon detaje mbi financat apo fitimet që transferohen te shteti. Edhe struktura e pronësisë mbahet sekret. Por sipas ekonomistëve kubanë, dokumenteve të rrjedhura dhe qeverisë amerikane, ai përbën deri në 40 për qind të PBB-së së vendit.

Një pozitë kaq dominuese do të thotë se Gaesa është një nga çështjet më të rëndësishme në bisedimet mes qeverisë kubane dhe administratës së Donald Trump-it, e cila po përdor një bllokadë pothuajse totale të naftës për të ushtruar presion mbi Havanën që të liberalizojë ekonominë, të reformojë sistemin qeverisës dhe të lirojë të burgosurit politikë. SHBA-ja po kërkon gjithashtu kompensim për pronat e sekuestruara pas revolucionit të Fidel Castro-s në vitin 1959.

Disa e shohin edhe valën e re të sanksioneve amerikane ndaj aktiviteteve minerare, që javën e kaluar çoi në largimin e kompanisë kanadeze të kobaltit dhe nikelit Sherritt International, si një përpjekje për të marrë kontrollin mbi mineralet kyçe.

Kuba ka deklaruar se është e hapur për të diskutuar demokracinë, të drejtat e njeriut, mundësitë e biznesit dhe bashkëpunimin me SHBA-në për migracionin dhe trafikun e drogës, por këmbëngul se sistemi i saj politik, ligjor, social dhe ekonomik nuk është dhe nuk do të jetë pjesë e negociatave.

Sekretari amerikan i shtetit Marco Rubio e ka veçuar Gaesan për kritika. "Ata kanë një kompani holding të kontrolluar nga ushtria të quajtur Gaesa, e cila kontrollon 40 për qind të PBB-së së tyre, dhe asnjë nga paratë që ajo kompani ka gjeneruar nuk përfundon në arkën e qeverisë," tha ai në mars. Ai këmbënguli se fitimet e grupit nuk shkonin për shkolla, rrugë apo ushqimin e popullsisë.

Të enjten, SHBA-ja vendosi sanksione të reja ndaj Gaesas, të cilat praktikisht u japin kompanive të huaja një muaj kohë për të mbyllur çdo biznes që kanë me grupin. Gjithashtu u vendosën sanksione ndaj gjeneralessë brigadës Ania Guillermina Lastres Morera, e cila drejton Gaesan dhe është anëtare e komitetit qendror të Partisë Komuniste.

Sanksionet janë pjesë e një qëndrimi më të ashpër që SHBA ka adoptuar javët e fundit ndaj bisedimeve me Kubën, gjë që disa analistë e shohin si pjesë të një përpjekjeje për të krijuar argumente për veprim ushtarak.

Rubio deklaroi javën e kaluar se udhëheqja aktuale në Havanë nuk është në gjendje ta nxjerrë ekonominë e ishullit nga kriza. "Reformat serioze ekonomike janë të pamundura me këta njerëz në pushtet, kjo nuk mund të ndodhë," tha ai.

Sipas disa ekonomistëve kubanë, Gaesa është kthyer në një interes të fuqishëm të ushtrisë dhe shërbimeve të inteligjencës, një kompleks ushtarako-industrial kuban, që përdoret për të forcuar pushtetin e njerëzve të afërt me regjimin dhe që mund të jetë një burim korrupsioni.

"Ata kanë vënë dorë mbi shumë nga sektorët më fitimprurës të ekonomisë që operojnë me valutë të huaj, por njëkohësisht funksionojnë pa asnjë mbikëqyrje publike," tha Pavel Vidal, i cili më parë ka punuar në bankën qendrore kubane. "Ata janë si një shtet paralel ekonomik."

Ekspertët e Kubës thonë se çdo negociatë që synon të forcojë sektorin privat në ishull do të duhet të përballet me ndikimin e madh politik dhe ekonomik të Gaesas.

"Në çdo plan për reformë ekonomike, një pjesë e madhe duhet të jetë shpërbërja e Gaesas," tha Ricardo Herrero, drejtues i Cuba Study Group, një organizatë jopartiake me bazë në Uashington që kërkon ndryshime urgjente në sistemin ekonomik dhe politik të Havanës, si dhe në politikën amerikane ndaj ishullit. "Kjo është ajo që do të thotë liberalizim ekonomik në Kubë."

Gaesa u krijua gjatë asaj që kubanët e quajnë "Periudha Speciale", pas rënies së Bashkimit Sovjetik, kur Castro vendosi se nuk kishte alternativë tjetër veçse ta hapte vendin ndaj turizmit dhe remitancave nga jashtë. Pronat ushtarake në bregdet u kthyen në hotele, ndërsa dy avionë rusë u përshtatën për të transportuar turistë.

Ajo u zgjerua me shpejtësi kur Raúl Castro, vëllai i Fidelit, u bë president në vitin 2008: ish-ministri i mbrojtjes besonte se ushtria ishte më e aftë se pjesët e tjera të shtetit për të drejtuar biznese.

Gaesa mori kontrollin e një numri të madh hotelesh të vendit, si dhe të bizneseve të eksport-importit, supermarketeve dhe pikave të karburantit. Operacionet e saj përfshijnë edhe një zonë të posaçme ekonomike, ku zhvillohet prodhim industrial dhe ndodhet një port kontejnerësh, si dhe një nga bankat kryesore tregtare të vendit.

Si rrjedhojë, Gaesa dominon shumë nga sektorët e ekonomisë që gjenerojnë valutë të huaj, diçka që Kubës i mungon në mënyrë të dëshpëruar, mes rënies së të ardhurave nga turizmi dhe fushatës amerikane të "presionit maksimal".

Disa ekonomistë besojnë se fuqia e Gaesas është një nga shpjegimet kryesore për krizën e rëndë energjetike në Kubë, e cila ka sjellë ndërprerje të shumta të energjisë në gjithë vendin.

Sipas kërkimeve të Ricardo Torres Pérez, një ekonomist kuban që tani jeton në SHBA, investimet në turizëm kanë tejkaluar shumë investimet në energji gjatë dekadës së fundit, gjë që pjesërisht lidhet me fushatën intensive të ndërtimit të hoteleve nga Gaesa.

Mes viteve 2019 dhe 2024, një periudhë kur ekonomia ishte në krizë, 40 për qind e investimeve në vend shkuan për turizmin, përfshirë ndërtimin e hoteleve. Ndërkohë, në disa vite gjatë së njëjtës periudhë, investimet në infrastrukturën bazë, si energjia dhe uji, ishin më pak se 10 për qind e totalit.

Këto investime përfshijnë edhe hotelin 42-katësh K23 Tower në pronësi të Gaesas, ndërtesa më e lartë në Kubë, e hapur vitin e kaluar pikërisht kur numri i turistëve filloi të bjerë.

Ka shumë pak transparencë për financat apo operacionet e Gaesas. Në vitin 2024, kontrollorja e përgjithshme kubane Gladys Bejerano i tha një medieje spanjolle se agjencia e saj nuk kishte juridiksion për të audituar Gaesan. Pak më vonë, ajo humbi vendin e punës.

Pavel Vidal, i cili tani është profesor në Pontificia Universidad Javeriana, tha se kur punonte në bankën qendrore kubane, ai dhe kolegët e tij nuk kishin akses në informacionet për rezervat në dollarë apo valuta të tjera të huaja të Gaesas.

Një nga rastet e rralla që dha një pasqyrë mbi financat e saj erdhi nga dokumente të rrjedhura të publikuara vitin e kaluar nga Miami Herald, të cilat tregonin se konglomerati kishte realizuar fitime prej 2.1 miliardë dollarësh në tremujorin e parë të vitit 2024. Një dokument tjetër sugjeronte se grupi kishte rreth 18 miliardë dollarë para kesh, megjithëse raporte të tjera kanë sugjeruar se niveli real i rezervave në dollarë është shumë më i ulët.

Nuk ishte e mundur të kontaktohej Gaesa, ndërsa as forcat e armatosura kubane dhe as Partia Komuniste nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.

Kjo përzierje pasurie dhe sekreti e bën kompaninë një objektiv të lehtë për kritikët e regjimit kuban me bazë në Florida. "Gaesa është një kleptokraci, thjesht dhe qartë," tha Emilio Morales, president i Havana Consulting Group, një kompani konsulence me bazë në Majami. "Është vrima e zezë e madhe që ka shkatërruar ekonominë kubane."

Grupi është i lidhur me nivelet më të larta të sistemit kuban. Manuel Marrero Cruz, kryeministri i vendit, dikur drejtonte kompaninë hoteliere të grupit. Deri në vdekjen e tij në vitin 2021, Gaesa u drejtua për më shumë se një dekadë nga Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, një gjeneral që ishte dhëndri i Raúl Castro-s.

Djali i López-Calleja-s, Raúl Guillermo Rodríguez Castro, është një nga ndërmjetësit kryesorë kubanë në negociatat me administratën Trump dhe besohet se ka lidhje të ngushta me drejtuesit aktualë të Gaesas.

Analistët thanë se struktura sekrete e grupit mund të jetë krijuar pjesërisht si mënyrë për t'iu shmangur sanksioneve. Por shumë ekspertë të Kubës besojnë se kompania tani është kthyer në një mjet për financimin e ushtrisë dhe shërbimeve të inteligjencës jashtë buxhetit zyrtar. Ajo është zhvilluar gjithashtu në një rrjet të rëndësishëm favorizimesh mes ushtarakëve dhe zyrtarëve të tjerë, sidomos në një kohë kur idealizmi revolucionar kuban është gjithnjë e më i vështirë për t'u justifikuar.

"Gaesa krijon mundësi të mëdha për korrupsion. Pyetja është nëse kompania drejtohet si një mekanizëm për të pasuruar disa individë apo si një instrument shtetëror për t'i shmangur sanksionet," tha Emily Morris nga University College London.

Vidal argumenton se Gaesa është një nga temat politikisht më të vështira në bisedimet me SHBA-në.

"Nuk do të mund të zbatojmë asnjë reformë domethënëse të ekonomisë nëse nuk çmontojmë strukturat e Gaesas," tha ai. "Por sigurisht, për shkak të fuqisë së saj financiare dhe politike, kjo është gjëja e fundit që qeveria kubane do të dëshironte të trajtonte në një negociatë." / FT – Syri.net