Psikologjia e fshehur e anti-intelektualizmit

Anti-intelektualizmi shpesh shpjegohet si injorancë. Kjo është një histori e përshtatshme, por shumë e thjeshtëzuar. Shumë njerëz që nuk u besojnë ekspertëve nuk janë të painformuar apo të paaftë për të menduar. Disa janë shumë të artikuluar, të vetëdijshëm politikisht dhe zgjedhin me kujdes cilët ekspertë të besojnë. Ata mund t'u besojnë inxhinierëve për ndërtimin e urave, kirurgëve për operacionet apo kontabilistëve për taksat, ndërsa njëkohësisht refuzojnë ekonomistët, shkencëtarët e klimës, akademikët apo autoritetet e shëndetit publik. Problemi rrallë lidhet vetëm me inteligjencën. Më shpesh lidhet me besimin, identitetin, statusin dhe mënyrën si njerëzit reagojnë psikologjikisht ndaj autoritetit.

Në vitin 1963, historiani Richard Hofstadter e përshkroi anti-intelektualizmin si një dyshim të vazhdueshëm ndaj jetës intelektuale në shoqëritë demokratike. Edhe sot kjo ide mbetet aktuale. Universitetet shpesh paraqiten si elita të shkëputura, konsensusi shkencor shihet si ideologji, dhe provat përballen me bindje emocionale. Ekspertiza nuk vihet vetëm në dyshim; ajo shpesh interpretohet si arrogancë, ndërsa opinionet e zakonshme vlerësohen si më autentike, sidomos në rrjetet sociale.

Kjo ka rëndësi sepse shoqëritë moderne varen nga njohuritë e specializuara. Shëndeti publik, aviacioni, infrastruktura, mjekësia dhe teknologjia mbështeten te ekspertët. Kur besimi në dije dobësohet pa dallim, shoqëritë bëhen më të cenueshme ndaj manipulimit dhe dezinformimit.

Shpesh lidhet me identitetin

Njerëzit pëlqejnë të mendojnë se vlerësojnë faktet në mënyrë objektive. Në realitet, informacioni filtrohet përmes identitetit. Kur provat kërcënojnë bindjet politike, morale apo fetare, është më e lehtë t'i refuzosh sesa të ndryshosh këndvështrim.

Pranimi i provave të reja mund të kërkojë një pranim të vështirë: ndoshta kemi gabuar. Për shumë njerëz, kjo është e kushtueshme psikologjikisht. Në këto raste, problemi bëhet personi që sjell mesazhin, jo vetë mesazhi.

Studimet tregojnë se njerëzit shpesh interpretojnë informacionin në mënyrë që të mbrojnë bindjet ekzistuese. Kështu, anti-intelektualizmi mund të jetë më shumë mbrojtje e identitetit sesa refuzim i fakteve.

Kur ekspertiza duket si kontroll

Një tjetër shpjegim është reagimi psikologjik ndaj kufizimit të lirisë. Kur njerëzit ndihen të detyruar të mendojnë apo të sillen në një mënyrë të caktuar, ata shpesh kundërshtojnë. Reagimi i brendshëm është: "Mos më thuaj çfarë të bëj".

Kjo ndodh sidomos kur këshillat jepen në mënyrë moralizuese apo arrogante. Edhe mesazhet e sakta mund të refuzohen nëse perceptohen si imponim. Njerëzit reagojnë më mirë kur ndihen të ftuar, jo të detyruar.

Dija ka kuptim shoqëror

Arsimi dhe titujt mund të tregojnë aftësi, por edhe hierarki. Në shoqëri të pabarabarta, ekspertët mund të shihen si të largët. Kjo krijon pakënaqësi dhe armiqësi ndaj asaj që përfaqëson ekspertiza: privilegj dhe përjashtim.

Thjeshtësia është më tërheqëse se kompleksiteti

Shkenca është shpesh e kujdesshme dhe plot nuanca. Por siguria e rreme është më tërheqëse emocionalisht. Një person që flet me bindje absolute mund të duket më bindës se një ekspert që shpjegon kompleksitetin. Rrjetet sociale e përforcojnë këtë fenomen.

Rezultati është paradoksal: ata që dinë më pak shpesh duken më të sigurt, ndërsa ata që dinë më shumë duken më të pasigurt.

Ndonjëherë institucionet dëmtojnë vetë besimin

Nuk është gjithmonë faji i publikut. Institucionet ndonjëherë kontribuojnë përmes arrogancës, gjuhës së ndërlikuar apo mungesës së transparencës. Kjo dobëson besimin dhe krijon cinizëm.

Si duhet të reagojnë ekspertët

Tallja nuk e zgjidh problemin. Ajo vetëm përforcon idenë se ekspertët janë arrogantë. Zgjidhja kërkon qartësi dhe përulësi: të shpjegohet thjesht pa e deformuar të vërtetën, të pranohet pasiguria kur ekziston dhe të respektohet përvoja e njerëzve.

Faktet kanë rëndësi, por nuk mjaftojnë nëse nuk shoqërohen me besim.

Mendimi përfundimtar

Anti-intelektualizmi nuk është gjithmonë budallallëk. Shpesh është një reagim ndaj kërcënimit, mungesës së besimit dhe konfliktit të identitetit. Kjo nuk e bën të padëmshëm, por e bën të kuptueshëm.

Shoqëritë moderne kanë nevojë për ekspertizë më shumë se kurrë. Por vetëm dija nuk mjafton. E ardhmja u përket atyre që kombinojnë njohurinë me përulësinë, provat me empatinë dhe autoritetin me besimin. /Psychology Today – Syri.net