Nënat aziatike, parandjenjat e këqija: Shënime mbi një stereotip që ka pushtuar gjithçka

Nga Rebecca Liu – The Guardian/

Në janar të vitit 2011, bota anglishtfolëse u njoh me një lloj të ri “armiku”. Ajo u shfaq në formën e një artikulli viral në Wall Street Journal me titullin “Pse nënat kineze janë superiore”. Autorja, profesore e drejtësisë në Yale, Amy Chua, përshkroi rregullat e saj të rrepta për dy vajzat: pa fjetje tek shoqet, pa takime për lojë apo pjesëmarrje në shfaqje shkollore. Ato duhej të ishin nxënëset më të mira në çdo lëndë. Kur vajza e saj shtatë vjeçare refuzoi të luante një pjesë në piano, Chua e kërcënoi se nuk do të kishte drekë, as darkë dhe as festa ditëlindjeje për katër vjet. Një herë tjetër, pasi e njëjta vajzë u soll keq, Chua e quajti “mbeturinë”.

Reagimi ishte i menjëhershëm dhe i ashpër. Chua u quajt abuzuese dhe përhapëse stereotipesh. Artikulli ishte një fragment nga kujtimet e saj, Battle Hymn of the Tiger Mother, dhe ajo u përpoq të shpjegonte se në libër reflekton edhe për kufijtë e mënyrës së saj të rritjes së fëmijëve. Por ishte tepër vonë. Shumë shkrimtarë aziatiko-amerikanë reaguan duke ndarë zemërimin e tyre për mënyrën si ishin rritur. Papritur, një dinamikë shumë e përhapur por private u bë temë debati publik.

Kjo vazhdon edhe në kinema: filmi i suksesshëm i vitit 2018 Crazy Rich Asians në thelb nuk ka tension mes çiftit kryesor, por mes protagonistes kinezo-amerikane dhe nënës së ftohtë singaporiane të të dashurit të saj, e luajtur nga Michelle Yeoh. Yeoh shfaqet sërish si një nënë e vështirë në filmin fitues të Oscar-it të vitit 2022 Everything Everywhere All at Once, si një emigrante e gjeneratës së parë që shkon deri në skajet e botës për t’u pajtuar me vajzën e saj queer. Po atë vit, Pixar publikoi Turning Red, që ndjek një adoleshente kinezo-kanadeze që përpiqet të largohet nga nëna e saj tepër kontrolluese.

Në këto histori, figura e nënës zmadhohet në mënyrë të jashtëzakonshme; ajo bëhet mjeti përmes të cilit trajtohen çështje si emigracioni, identiteti dhe historia. Pikërisht në konfliktin mes nënës dhe vajzës shohim përplasjen kulturore mes lindjes dhe perëndimit. Këto rrëfime pulsojnë nga dhimbja e moskuptimit të ndërsjellë mes emigrantes së gjeneratës së parë, që ka njohur urinë dhe vuajtjen, dhe fëmijës së gjeneratës së dytë, që kërkon dashuri.

Shoqja ime Min thotë se ka dalluar tri lloje marrëdhëniesh nënë-fëmijë. E para janë ata që janë miq me nënat dhe u tregojnë gjithçka. E dyta janë ata që kanë konflikte normale me prindërit. Dhe pastaj, thotë ajo, “është ky grupi i tretë, ku konflikti shkon shumë më thellë se kaq dhe është shumë i vështirë për t’u shpjeguar për dikë që nuk e ka përjetuar kurrë”. Nëna e Min-it, siç më tha ajo, “është në gjendje të më bëjë të ndihem pa vlerë, e padobishme, e tmerrshme, mosmirënjohëse; sikur e ka çuar jetën dëm për ty”.

Unë dhe Min shkuam në një shkollë ndërkombëtare shumë konkurruese në Hong Kong, nga ato që tërheqin prindër që i kushtojnë shumë rëndësi statusit dhe kanë pritshmëri të larta për fëmijët. Vitet e adoleshencës i kaluam duke ndjekur me ankth ngritjen dhe rënien e rivalëve tanë. Çdo dështim përjetohej vetëm, në turp të fshehtë. Siç tha një shok klase në sallën e përbashkët të vitit të fundit: jeta ishte për mbijetesë. Studio fort, gjej një punë të paguar mirë që nuk të pëlqen, dhe mbaj familjen që do të të duhet të krijosh.

Ishte detyra e nënave tona t’i zbatonin këto parime. Shumica prej nesh u rritëm në familje ku burrat fitonin paratë, ndërsa gratë kujdeseshin për fëmijët, dhe “kujdesi” shpesh nënkuptonte përgatitjen tonë për një betejë në një botë shumë konkurruese. Kërkohej përsosmëri, por mbështetja jo gjithmonë ishte aty. “Ajo nuk më ka ndihmuar kurrë në asgjë akademike,” tha Min për nënën e saj, “por priste që unë të merrja një letër pranimi nga Princeton.”

Këto pritshmëri të larta kishin një kosto. “Ajo mendonte se duhej të ishte e rreptë për të siguruar arsimin më të mirë,” tha një tjetër shoqe, Lea, për nënën e saj. Por kjo erdhi me dështimin për të kuptuar se një rreptësi e tillë “thjesht do të dëmtonte ndjenjën time të vlerësimit për veten”. Afërsia e tensionuar që krijohet mes nënës dhe fëmijës shpesh shndërrohet në diçka më të errët. “Unë dhe mami jemi shumë të ngjashme,” kujton Lea. “Nxirrnim më të keqen tek njëra-tjetra. Ende e bëjmë.”

Kur i pyeta shoqet për prejardhjen e nënave të tyre, përgjigjet ishin të ndryshme, por kishte shumë përvoja të përbashkëta. Shumica ishin rritur në periudha pasigurie të madhe dhe varfërie, dhe edhe ato vetë kishin marrë pak ngrohtësi nga prindërit e tyre. Nëna e Min-it ishte rritur në një familje të pasur, por tejet mizogjene në Kinën kontinentale; iu desh të kujdesej për vëllezërit e motrat dhe u martua me një të panjohur të zgjedhur nga i ati.

Këto ndjenja humbjeje bien ndesh me narrativën triumfuese të Azisë Lindore të shekullit XX, sesi vende si Kina, Singapori dhe Koreja e Jugut u shndërruan nga zona të shkatërruara nga lufta në metropole moderne. Por më shpesh ishin burrat ata që u inkurajuan të hynin me guxim në këtë botë të re. Nënat mbetën të lundronin mes së kaluarës dhe së ardhmes, duke mbajtur tradita që po zhdukeshin shpejt dhe duke jetuar në një botë që nuk u ofronte shumë hapësirë përveç rolit të nënës.

Në këtë sfond, historia e nënës në letërsi dhe film bëhet një kundërrrëfim rebel, që ndriçon koston psikologjike të ndryshimeve të shpejta: dhunën historike të shtypur, traumën e trashëguar. Në romanin On Earth We’re Briefly Gorgeous të Ocean Vuong, nëna vietnameze e protagonistit trembet nga fishekzjarrët në SHBA sepse i kujtojnë bombardimet e fëmijërisë së saj. Trauma historike e “ngrin” mendjen e prindit, dhe i takon fëmijës ta qetësojë dhe të gjejë një rrugë përpara për të dy.

Nëna ime u shpërngul nga Kina në Zelandën e Re kur unë linda, me shpresën për të më dhënë një jetë ndryshe. Ajo ishte, dhe është, këmbëngulëse, me vullnet të fortë dhe ëndërrimtare. Në kundërshtim me stereotipin e nënës gjithmonë kritike, ajo besonte se unë isha e destinuar të bëhesha ndër balerinat/matematicienet më të mëdha që kishte parë bota. Një kujtim i hershëm më ka mbetur në mendje: si fëmijë i vogël, duke shfletuar librin universitar të drejtësisë të saj, gjeta një shënim në margjinë: “E mërzitshme.” Ishte hera e parë që kuptova se nëna ime ishte një person më vete, me një botë private dhe rebelime të vogla të sajat.

Kur e pyeta nëse mund ta intervistoja, ajo pranoi menjëherë, duke folur hapur dhe me një sinqeritet prekës. Ajo ishte rritur si vajza e madhe e katër fëmijëve pranë Wuhan-it. Pjesa që e përcaktoi më shumë fëmijërinë e saj ishte Revolucioni Kulturor. Prindërit e saj, një mësues dhe një shkrimtar, u etiketuan si “elementë të këqij”. Kur ajo ishte tri vjeçe, pa me sytë e saj babanë duke u denoncuar publikisht ndërsa Gardat e Kuqe i mbanin krahët. Shokët e klasës i hidhnin gurë. Altoparlantët përhapnin kritika ndaj familjes jashtë shtëpisë së tyre.

Zhvendosja në Zelandën e Re nuk ishte e lehtë. Ajo bëri punë të përkohshme, u mbështet te emigrantë të tjerë për kujdesin ndaj fëmijës dhe shpesh ndihej e vetmuar. Megjithatë, qëndroi. “Doja që ti të kishe një fëmijëri të lumtur,” më tha. “Nuk doja që ndjenjat e mia të këqija të shtriheshin në jetën tënde.”

Kur i thashë se ndieja peshën e sakrificave që kishte bërë, ajo më korrigjoi me butësi. Ajo i kujtonte ato vite të hershme jo si vuajtje, por si një përvojë që i jepte energji. “Nuk mendoj se kam bërë ndonjë sakrificë për ty,” tha ajo. “Mendoj se ti i meriton të gjitha gjërat që kam bërë për ty. Do të doja të kisha bërë edhe më shumë.”

Unë dhe shoqet e mia tani jemi në fillim të të 30-ave. Ka foshnja kudo dhe, bashkë me to, qëllime të mira që në mënyrë të pashmangshme do të shkojnë keq diku. Për gjithë mënyrat si shoqet e mia janë zhgënjyer nga nënat e tyre, është interesante sa shumë prej atyre nënave janë përpjekur gjithashtu të bëjnë gjërat ndryshe. Dhe megjithatë, ja ku jemi, me gjithë ndjenjat tona të këqija. Ndoshta fati i nënës është thjesht fati i gjithë njerëzimit: që qëllimet e tua më të mira të mos kuptohen dhe përpjekjet e tua më të mira të dështojnë. Ne do t’i duam dhe do t’i zhgënjejmë fëmijët tanë. Një brez i ri do të vijë pas nesh dhe do të lindin romane, filma dhe poezi të reja. Ata do të zbulojnë rrëfime të reja, dhe, në mënyrë të pashmangshme, disa prej tyre do të analizojnë dashurinë tonë dhe dështimet tona. / The Guardian – Syri.net