Pse Gjiri Persik ka më shumë naftë dhe gaz se çdo vend tjetër në Tokë

Nga Scott L. Montgomery/

Thuhet shpesh se vendet e Gjirit Persik janë njëkohësisht të bekuara dhe të mallkuara nga rezervat e mëdha të naftës dhe gazit. Forcat gjeologjike gjatë miliona viteve e kanë bërë këtë rajon një zonë shumë të pasur me energji dhe një pikë të nxehtë globale, siç është edhe sot me luftën që po shkakton krizë energjetike në botë.

Si gjeolog nafte që kam studiuar këtë rajon, ende më habit përmasat e pasurive të tij me hidrokarbure. Për shembull, rreth Gjirit Persik ka më shumë se 30 fusha gjigante, secila me mbi 5 miliardë fuçi naftë. Puset në këtë rajon prodhojnë çdo ditë dy deri në pesë herë më shumë naftë sesa edhe puset më të mira në Detin e Veriut apo në Rusi.

Shkenca moderne e gjeologjisë ka identifikuar disa faktorë kyç që e bëjnë një rajon shumë të pasur me naftë, si aftësia e shkëmbinjve për të krijuar dhe për të mbajtur hidrokarbure. Në rajonin e Gjirit Persik, të gjithë këta faktorë janë në nivele optimale ose shumë pranë tyre.

Për nga sasia dhe lehtësia e prodhimit, nuk ka vend më të mirë se Gjiri Persik.

Një histori e shkurtër

Njerëzit e dinin për praninë e hidrokarbureve në këtë zonë shumë kohë para se të formohej Gjiri Persik, në fund të epokës së fundit akullnajore, rreth 14,000–6000 vite më parë. Daljet natyrore të naftës dhe gazit janë të zakonshme përgjatë lumenjve dhe luginave në shumë pjesë të rajonit. Mijëra vite para erës sonë, njerëzit përdornin bitumin, një formë e rëndë nafte, për ndërtim dhe për të izoluar anijet nga uji.

Zbulimi i parë modern i naftës ndodhi në vitin 1908, në një zonë në Iranin perëndimor ku kishte rrjedhje natyrore. Në vitet 1950–1960, gjatë një periudhe zgjerimi të shpejtë të kërkimeve për naftë dhe gaz, u bë e qartë se asnjë rajon tjetër në botë nuk kishte një pasuri të tillë.

Janë zbuluar edhe zona të tjera me shumë naftë dhe gaz, si Siberia Perëndimore në Rusi dhe më vonë Baseni Permian në SHBA, por asnjëra nuk krahasohet me madhësinë e rezervave dhe ritmin e lartë të prodhimit në Gjirin Persik.

Vendosja gjeologjike

Rajoni i Gjirit Persik ndodhet aty ku përplasen dy pllaka kontinentale: pllaka arabe në jugperëndim dhe pllaka euroaziatike në lindje dhe veri. Kjo përplasje ka vazhduar për rreth 35 milionë vite dhe ka krijuar një mjedis dinamik, ku shtresat e shkëmbinjve janë përkulur, thyer dhe në thellësi janë transformuar nga temperatura dhe presioni i lartë.

Karakteristikat gjeologjike ndryshojnë shumë në dy anët e Gjirit. Në anën iraniane shtrihen malet Zagros, rreth 1800 km të gjata, nga Gjiri i Omanit deri në kufirin me Turqinë. Këto male janë pjesë e sistemit të madh Alpe-Himalaje dhe janë formuar gjatë 60 milionë viteve të fundit nga përplasjet e Afrikës, Arabisë dhe Indisë me Euroazinë.

Nën vetë Gjirin Persik ndodhet një basen i mbushur me materiale të gërryera nga malet Zagros. Në thellësi, ky basen është ekspozuar ndaj temperaturave dhe presioneve të larta që janë të nevojshme për krijimin e naftës dhe gazit.

Në përgjithësi, ky është një mjedis ideal për krijimin dhe grumbullimin e hidrokarbureve në shkallë të madhe.

Shkëmbinjtë që krijojnë naftë

Nafta dhe gazi formohen nga materiale organike si planktoni detar, të cilat fillimisht grumbullohen në argjila, gëlqerorë dhe shkëmbinj të tjerë që më pas ekspozohen ndaj temperaturave dhe presioneve të larta. Kur një shkëmb ka të paktën 2% material organik, ai konsiderohet cilësor për prodhimin e naftës dhe gazit.

Rajoni i Gjirit ka shumë shtresa të tilla, disa prej tyre shumë të trasha dhe të pasura me material organik. Shembuj janë formacionet Hanifa dhe Tuwaiq në anën arabe, të krijuara gjatë periudhës Jurassike (rreth 200–145 milionë vite më parë), dhe formacioni Kazhdumi në Iran, i krijuar gjatë periudhës Kretake (145–66 milionë vite më parë). Këta shkëmbinj përmbajnë nga 1% deri në 13% material organik, dhe në disa zona edhe më shumë.

Strukturat e naftës dhe gazit

Shtresat e përkulura dhe të thyera të shkëmbinjve, si dhe strukturat në formë kupole, janë shumë të përshtatshme për grumbullimin e hidrokarbureve.

Përkuljet e maleve Zagros, shumë të njohura për gjeologët për formën e tyre në pamjet satelitore, përmbajnë qindra miliarda fuçi naftë dhe sasi të mëdha gazi natyror. Në hartë, fushat e naftës dhe gazit duken si struktura të gjata në drejtim veriperëndim–juglindje, që pasqyrojnë këto përkulje.

Në pllakat arabe, strukturat në formë kupole kanë krijuar depozita shumë të mëdha. Një shembull është fusha Ghawar në Arabinë Saudite, fusha më e madhe e naftës në botë, me mbi 70 miliardë fuçi. Fusha e gazit South Pars–North Dome, e ndarë mes Katarit dhe Iranit, ka të paktën 1,300 trilion këmbë kub gaz.

Shkëmbinjtë kryesorë rezervuar janë gëlqerorë, ku disa pjesë janë tretur pjesërisht, duke lehtësuar lëvizjen e naftës dhe gazit. Në zonat e Zagrosit, lëngjet lëvizin nëpër çarje të krijuara nga përplasjet e pllakave. Në vende si rezervuari Arab-D në Ghawar dhe gëlqerorët Asmari, këta shkëmbinj cilësorë shtrihen në zona shumë të mëdha.

Asgjë në këtë shkallë nuk ekziston diku tjetër në botë, në tokë apo në det, duke treguar veçantinë e gjeologjisë së Gjirit Persik.

Mundësitë e ardhshme

Si rezultat i të gjithë këtyre faktorëve, rreth gjysma e rezervave botërore të naftës dhe 40% e gazit ndodhen në vetëm 3% të sipërfaqes tokësore të Tokës.

Vlerësimet tregojnë se, edhe pas më shumë se një shekulli shpimesh dhe prodhimi, ende ka sasi të mëdha për t’u zbuluar në këtë rajon. Një raport i vitit 2012 vlerëson se mund të ketë edhe rreth 13.7 miliardë metra kub naftë dhe rreth 9.5 trilion metra kub gaz natyror të pazbuluar.

Gjithashtu, më shumë naftë dhe gaz mund të nxirren duke përdorur teknika si shpimi horizontal dhe frakturimi hidraulik, të zhvilluara në SHBA. Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë filluar t’i përdorin këto metoda, por është ende herët për të thënë sa të suksesshme do të jenë. Megjithatë, studimet tregojnë se ato mund të rrisin edhe më shumë prodhimin.