Viktor Orban doli nga errësira me flamurin e dritës dhe më vonë negocioi me hijen

Evropa duket sikur merr frymë më lehtë, jo sepse rreziqet janë zhdukur, por sepse një peshë e padukshme, e grumbulluar ngadalë në vite, fillon të tërhiqet nga kraharori i saj i lodhur. Kjo peshë nuk është gjithmonë një pushtim, një luftë apo një katastrofë e dukshme. Shpesh ajo merr trajtën e një devijimi të heshtur, dhe të një shmangieje nga parimet, që në fillim duket si një përjashtim i vogël dhe më pas kthehet në rregull të ri. Këtë fenomen e interpreton më mire despoti që ne kemi në shtëpinë tone si erdhi dhe çfarë nuk bën për të mos u tundur nga pushteti. Në këtë kuptim, figura e Viktor Orbán përfaqëson pikërisht këtë lloj peshe, jo një thyerje të menjëhershme, por një gërryerje të vazhdueshme.

Në fillimet e tij, ai u duk si një prej atyre bijve të Evropës që e kishin kuptuar dramën e historisë së saj. I rritur në hijen e diktaturës komuniste, i frymëzuar nga etja për liri që kishte përshkuar Hungaria pas traumës së Revolucionit hungarez të 1956, ai mbante mbi vete një premtim që Evropa e kishte dëgjuar shpesh: premtimin e kthimit tek vetja, tek liria, tek dinjiteti. Por historia evropiane ka edhe  një ironi të ftohtë: shpesh ata që dalin nga errësira me flamurin e dritës, më vonë mësojnë të negociojnë me hijen.

Nuk ka një ditë të caktuar kur një lider zgjohet dhe vendos të largohet nga demokracia. Është një proces i ngadaltë, pothuaj i padukshëm, ku çdo kompromis i vogël justifikohet me nevojën për stabilitet, çdo kufizim i lirisë me pretekstin e rendit dhe çdo kapje e institucioneve me argumentin e sovranitetit. Dhe kështu, pa zhurmë, shteti fillon të ngjajë me partinë, ndërsa partia me vetë pushtetin.

Në këtë rrugë, Viktor Orbán nuk ishte një përjashtim i izoluar, por një shenjë e një sëmundjeje më të gjerë që Evropa kishte po e ndjen  shumë në trupin e saj politik. Një lodhje nga idealet, një dyshim i fshehtë ndaj vetes dhe  një tundim për t’u kthyer tek format e njohura të kontrollit dhe autoritetit. Kjo e bëri devijimin e tij edhe më të rrezikshëm, mbasi ai nuk dukej si një rebelim kundër Evropës, por si një interpretim alternativ i saj.

  Duke qenë formalisht pjesë e Bashkimit Evropian, ai ndërtoi një model që sfidonte vetë themelet mbi të cilat kjo bashkësi ishte ngritur. Në vend të hapjes, ai kultivoi mbylljen në vend të pluralizmit. Evropa e gjeti veten përballë një pasqyre të pakëndshme: një anëtar i saj po dëshmonte se ishte e mundur të qëndroje brenda dhe njëkohësisht të largoheshe nga fryma e saj.

Kjo krijoi një efekt që shkonte përtej kufijve të Hungarisë. Shembulli u bë precedent. Ai nuk ishte më thjesht një lider kombëtar, por një argument për të tjerët, një dëshmi se demokracia mund të zbrazet nga brenda pa u rrëzuar formalisht. Në këtë mënyrë, hija e tij u shtri më gjatë se vetë territori i vendit që qeveriste.

Por Europa, edhe pse shpesh e ngadaltë në reagim, ka një kujtesë të thellë. Ajo nuk harron lehtë. Nën sipërfaqen e saj burokratike dhe kompromiset e përditshme, ajo mban ende gjurmët e traumave të mëdha: totalitarizmit, luftërave, ndarjeve. Kjo kujtesë nuk është gjithmonë aktive, por kur zgjohet, ajo vepron me një qartësi të ftohtë.

Në këtë kuptim, ideja e një Evrope pa Viktor Orbán nuk është thjesht një çështje personale apo politike. Është një rikthim simbolik tek vetja. Një çlirim nga një model që për vite me radhë e kishte detyruar të justifikonte të pajustifikueshmen. 

Megjithatë, kjo nuk duhet parë si një triumf i thjeshtë. Evropa nuk bëhet automatikisht më e fortë vetëm duke humbur një figurë problematike. Forca e saj qëndron në aftësinë për të reflektuar mbi arsyet që e bënë të mundur një devijim të tillë. Sepse çdo lider si ai është, në një farë mënyre, edhe produkt i një boshllëku, i një mungesë vigjilence, një tolerancë e tepruar ndaj shkeljeve të vogla, një besim i verbër se sistemi do të vetërregullohet.

Pa këtë reflektim, largimi i një figure nuk është fundi i problemit, por vetëm një kapitull i mbyllur përkohësisht. Evropa duhet të kuptojë se rreziku nuk vjen gjithmonë nga jashtë, nga ata që e kundërshtojnë hapur, por edhe nga brenda, nga ata që flasin në emrin e saj ndërsa e zbrazin nga kuptimi.

Në këtë dritë, një Evropë pa Viktor Orbán mund të jetë më e lirë, sepse një zë që relativizonte lirinë nuk do të ketë më të njëjtën peshë. Mund të jetë më e fortë, sepse një precedent i rrezikshëm dobësohet. Por mbi të gjitha, ajo ka mundësinë të jetë më e vetëdijshme.

Dhe ndoshta kjo është forca më e madhe që një kontinent mund të ketë,jo thjesht të fitojë betejat e tij politike, por të mësojë nga to.  Historia e Evropës nuk është historia e një përsosmërie të pandërprerë, por e një korrigjimi të vazhdueshëm. Në këtë proces, çdo devijim lë një shenjë, por edhe çdo rikthim krijon një mundësi.

 Një Evropë pa Viktor Orbán nuk është thjesht një hapësirë pa një lider të caktuar; është një hapësirë ku këto çarje mund të shihen më qartë, ku iluzionet kanë më pak fuqi për të mbuluar realitetin. Është një mundësi për të rindërtuar një gjuhë të përbashkët, ku fjalët të rifitojnë kuptimin e tyre dhe të mos jenë më mjete të manipulimit, por ura komunikimi.

Sepse në fund, ajo që e mban një bashkësi të tillë si Evropa nuk janë vetëm traktatet apo institucionet, por një marrëveshje e heshtur mbi kuptimin e gjërave themelore: çfarë është liria, çfarë është drejtësia, çfarë është e vërteta. Kur kjo marrëveshje prishet, gjithçka tjetër fillon të lëkundet, sado e fortë të duket në pamje të parë.

Prandaj, largimi i një figure si Viktor Orbán duhet parë edhe si një rikthim i mundshëm tek kjo marrëveshje e humbur. Jo si një fitore ndaj një individi, por si një mundësi për të rindërtuar besimin tek vetë ideja e Evropës. Një ide që nuk është e përkryer dhe as e mbyllur, por që mbetet një nga përpjekjet më serioze në historinë moderne për të ndërtuar një rend ku pushteti kufizohet dhe liria mbrohet.

Në këtë reflektim të zgjatur, Evropa nuk del si një trup i pafajshëm, por si një organizëm që ka gabuar, ka toleruar dhe ndonjëherë ka heshtur më shumë seç duhej. Por pikërisht kjo e bën më të vlefshme çdo mundësi për korrigjim. Sepse forca e saj nuk qëndron në mungesën e gabimeve, por në aftësinë për t’i njohur ato dhe për të mos i kthyer në normë.

Dhe ndoshta, në këtë kuptim më të thellë, një Evropë pa hijen e Viktor Orbán nuk është vetëm më e lirë dhe më e fortë, por edhe më e qartë me veten.