'Mashtrimi' i zonës kohore naziste në Spanjë: Na privon nga gjumi, por na rreshton me Evropën

Është shkruar shumë për faktin se Spanja i përmbahet Orës Qendrore të Evropës (CET), në vend që të jetë në Orën Mesatare të Grinuiçit, e njëjta zonë me Mbretërinë e Bashkuar dhe Portugalinë. Besohet gjerësisht se kjo është rezultat i një gjesti nga Franco te Hitleri. Edhe pse nuk është e vërtetë, Spanja është ende e ndarë midis historisë dhe shëndetësisë.

Për më shumë se tetë dekada, Spanja ka vuajtur nga ndryshimi i orës, në lidhje me pozicionin e saj gjeografik. Edhe pse sipas gjatësisë gjeografike duhet të qeveriset nga Meridiani i Grinuiçit, vendi ruan Orën Qendrore Evropiane (CET), të njëjtën me atë të përdorur nga vendet e vendosura shumë më në lindje.

Kjo veçori është ushqyer për vite me radhë nga një histori e vazhdueshme: miti se kjo mospërputhje ishte një përkulje nga regjimi i Frankos në Gjermaninë naziste. Megjithatë, realiteti - siç ndodh shpesh - është shumë më kompleks dhe më pak ideologjik nga sa mund të mendohet.

Pere Planesas, një ish-astronom në Observatorin Kombëtar Astronomik, i tha Euronews se avancimi njëorësh ndodhi në mars të vitit 1940, kur qeveria e Francisco Francos urdhëroi që orët të rregulloheshin për t'i sjellë ato në përputhje me vendet e tjera evropiane.

Masa u paraqit si e përkohshme, por nuk u anulua kurrë. Që atëherë, pjesa më e madhe e vendit jeton një orë përpara diellit në dimër dhe deri në dy në verë, me përjashtim të Ishujve Kanarie. Në perëndim të gadishullit, veçanërisht në Galicia, ndryshimi kohor është më i dukshëm: lindjet e vona të diellit në dimër dhe perëndimet e diellit që zgjasin deri natën në verë.

Interpretimi i përsëritur shpesh, se mund të ketë qenë një gjest drejt qeverisë naziste, është një mashtrim.

 Pere Planesas 

Ish-astronom në Observatorin Kombëtar Astronomik

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, përmirësimi i orëve ishte një praktikë e përhapur në Evropë. Që në vitin 1938, në Spanjë, qeveria republikane kishte miratuar masa të ngjashme për të optimizuar përdorimin e dritës. Në vitin 1940, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Belgjika, Holanda dhe Portugalia gjithashtu e rregulluan kohën e tyre.

Fakti që ora spanjolle përkonte me kohën gjermane ushqeu mitin e një gjesti ndaj Adolf Hitlerit, por të dhënat historike nuk e mbështesin këtë interpretim. "Duke futur një orë shtesë në prill të vitit 1940, ora ligjore gjermane ishte ende një orë përpara atyre vendeve, përfshirë Spanjën", shpjegon Planesas, i cili kaloi shumë orë duke studiuar modelet e kohës përpara se të dilte në pension.

"Interpretimi i përsëritur shpesh se mund të ketë qenë një gjest ndaj qeverisë naziste është një mashtrim", pohon ai, ndërsa kujton se urdhri i marsit 1940 fliste për përafrimin e orës kombëtare me vendet e tjera evropiane që i kishin avancuar orët e tyre disa javë më parë, ndërsa Gjermania nuk do ta bënte këtë deri në prill.

A duhet Spanja të ndryshojë kohën e saj?

Pas luftës, disa vende u rikthyen në Orën Mesatare të Grinuiçit, siç ishte Mbretëria e Bashkuar, por të tjera, përfshirë Spanjën dhe Francën, zgjodhën të mbanin Orën Qendrore të Evropës. Një nga arsyet, sipas Planesas, ishte nevoja për të koordinuar transportin, komunikimet dhe aktivitetet ekonomike, në një kontinent që po përjetonte rindërtim. Ndarja e zonës kohore lehtësoi tregtinë dhe lëvizshmërinë në një moment kyç për Evropën.

"Sipas mendimit tim, nuk është më vetëm një çështje shkencore, por më tepër një konventë ose një marrëveshje e miratuar nga një shoqëri, në të cilën luajnë rol shumë faktorë. Njëri thelbësor është zakoni", thotë Planesas, i cili beson se shumë nga argumentet e përmendura më sipër janë ende të vlefshme.

Ish-astronomi thekson gjithashtu se, duke u qeverisur nga Ora e Evropës Perëndimore (WET), Spanja ndan një zonë kohore me më shumë se gjysmën e vendeve të Kontinentit të Vjetër dhe me shumicën e partnerëve të saj kryesorë tregtarë. Nga kjo perspektivë, ruajtja e kohës aktuale është "funksionale".

"Do të kishte një presion të fortë shoqëror për të përshtatur aktivitetet tona të zakonshme me të njëjtat orë dite - jo me orare - siç bëjmë aktualisht", pohon Planesas. "Ndoshta do të përfundonim në një situatë të ngjashme me atë aktuale, duke vuajtur ndërkohë shumë shqetësime, ndërlikime dhe mosfunksionime gjatë viteve të përshtatjes me zonën e re kohore".

Ndikimi në shëndet: kur ora biologjike proteston

Përtej debatit historik dhe politik, zona kohore ka pasoja të drejtpërdrejta në shëndet. Dario Acuña, Profesor Emeritus i Fiziologjisë në Universitetin e Granadës (UGR), shpjegon se qeniet njerëzore janë të projektuara biologjikisht për të qenë aktive gjatë ditës. Ora biologjike, e vendosur në hipotalamus, rregullon funksionet kryesore bazuar në sasinë dhe llojin e dritës së marrë nga retina.

Rrezet e diellit gjatë ditës, të cilat janë të pasura me gjatësi vale blu, bllokojnë prodhimin e melatoninës, ndërsa në mbrëmje, kur përbërësi blu zhduket, trupi fillon të përgatitet për pushim. Problemi, thekson Acuña, është ekspozimi i tepërt ndaj dritës gjatë mbrëmjes në pranverë dhe verë, i cili bllokon kronikisht këtë proces.

"Ne duhet ta përshtatim jetën dhe aktivitetin tonë të përditshëm me zonën gjeografike dhe, për rrjedhojë, me sasinë e dritës që marrim, duke pasur gjithmonë parasysh se nuk duhet të marrim dritë të tepërt pas orës 20:00", tha profesori i UGR-së për Euronews në një deklaratë. "Kjo është e vërtetë në çdo zonë gjeografike, sepse atëherë ne po bllokojmë fillimin e fazave të pushimit që vënë në lëvizje orën tonë biologjike.

Ne duhet ta përshtatim jetën tonë, aktivitetin tonë të përditshëm sipas zonës gjeografike.

 Darío Acuña 

Profesor Emeritus i Departamentit të Fiziologjisë të UGR-së

Nga pikëpamja e tij, orari aktual dimëror është ai që i përshtatet më së miri realitetit diellor të Spanjës. Mbajtja e tij gjatë gjithë vitit do të lejonte një ekspozim më të ekuilibruar ndaj dritës në mëngjes dhe pasdite, duke parandaluar që drita të zgjatet deri në orët e vona të natës. Kjo përshtatje, së bashku me ndryshimet në zakonet sociale dhe të punës, mund të përmirësojë problemet e gjumit dhe çrregullimet e tjera që lidhen me ritmin cirkadian.

"Spanjollët shkojnë në shtrat vonë sepse kanë dritë deri vonë, nga pranvera dhe vera e tutje. Pra, nëse e ripërshtatim veten pak me një orar pak më evropian, mund t'i përmirësojmë shumë të gjitha këto lloje çrregullimesh që kemi tani", përfundon Acuña.

Rreth tetë dekada pasi orët u zhvendosën përpara, Spanja është ende e ndarë midis historisë, gjeografisë dhe shëndetësisë. Miti i origjinës naziste zbehet kur analizohen faktet, por efekti i ndryshimit të zonës kohore spanjolle është ende real. Siç është, në Spanjë akrepat e orës nuk tregojnë vetëm kohën: ato pasqyrojnë vendime politike të së kaluarës dhe ngrenë dilema shumë aktuale, rreth mënyrës se si duam ta organizojmë jetën tonë./ Euronews.