Drejt armëve bërthamore? Pse gjithnjë e më shumë aleatë të SHBA po shqyrtojnë një alternativë ndaj ombrellës amerikane

Nga Amy McAuliffe/

Kanadezët po diskutojnë hapur për përfitimet dhe rreziqet e ndjekjes së një arme bërthamore. Edhe europianët po shqyrtojnë një forcë parandaluese bërthamore për bllokun. Në Korenë e Jugut, mbështetja publike për armët bërthamore është në nivelin më të lartë të regjistruar ndonjëherë, ndërsa edhe në Japoni disa politikanë po flasin për këtë temë dikur tabu.

Deri vetëm pak vite më parë, pak ekspertë do të kishin parashikuar që këto vende, të gjitha aleate të Uashingtonit, mund t'i bashkoheshin një ditë klubit bërthamor. Që nga viti 2006, ky klub përbëhet nga vetëm nëntë vende: Shtetet e Bashkuara, Rusia, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Kina, India, Pakistani, Koreja e Veriut dhe Izraeli, me programin e tij të padeklaruar.

Shpresa e mbështetësve të mospërhapjes së armëve bërthamore ishte që numri nëntë të ishte maksimumi. Por gjatë viteve të fundit, gjithnjë e më shumë vende po shqyrtojnë seriozisht mundësinë e "hyrjes në klubin bërthamor".

Si ekspert i teknologjisë së armëve dhe ish-zëvendësdrejtor i CIA-s për armët dhe kundërpërhapjen, i kam ndjekur këto zhvillime me shqetësim.

Kërcënimet e perceptuara ndaj sigurisë kombëtare vazhdojnë të ndikojnë në mënyrën si aleatët e SHBA-së e shohin zhvillimin e armëve bërthamore, me Korenë e Veriut si faktor kryesor për Korenë e Jugut, Kinën si shqetësimin kryesor për Japoninë dhe Iranin si faktor kyç për Arabinë Saudite.

Por ajo që ka ndryshuar dukshëm për shumë aleatë amerikanë është skepticizmi i ri ndaj besueshmërisë së të ashtuquajturës "ombrellë bërthamore" amerikane, e cila për dekada u ka dhënë aleatëve një mënyrë të lehtë për të mos ndjekur armët bërthamore. Të shqetësuara nga politika e jashtme e administratës Trump, disa vende po mendojnë të zhvillojnë programe bërthamore vendase ose të kërkojnë garanci të reja parandaluese.

Aspirantë të rinj bërthamorë përtej Atlantikut

SHBA hodhi bombat e para bërthamore në Japoni në vitin 1945, ndërsa Bashkimi Sovjetik kreu testin e vet të suksesshëm bërthamor katër vite më vonë. Mbretëria e Bashkuar e siguroi bombën në vitin 1952, pasuar nga Franca në vitin 1960 dhe Kina në vitin 1964. Ekspertët besojnë se Izraeli testoi për herë të parë një bombë në fund të viteve 1960, ndërsa anëtarët e fundit të klubit bërthamor ishin India në vitin 1972, Pakistani në vitin1998 dhe Koreja e Veriut në 2006.

Ekspertët prej kohësh kanë pyetur se cili vend mund të jetë i radhës. Shpesh janë përmendur aleatë të SHBA-së si Egjipti, Japonia, Arabia Saudite, Koreja e Jugut dhe Turqia.

Për vite me radhë, këto vende konsideroheshin të mbrojtura nga ombrella bërthamore amerikane, një mirëkuptim i heshtur se Uashingtoni do të mbronte aleatët jo-bërthamorë, edhe duke përdorur armët e veta bërthamore nëse ishte e nevojshme. Dyshimet për besueshmërinë e kësaj ombrelle kanë ekzistuar prej kohësh dhe i paraprijnë administratës Trump. Megjithatë, kritikat e zyrtarëve aktualë amerikanë ndaj NATO-s, theksi mbi ndarjen e barrës dhe qëndrimet ndaj Ukrainës i kanë bërë aleatët të mendojnë seriozisht për alternativa të tjera bërthamore. Me fokusin e ri mbi kufijtë e garancive të sigurisë amerikane, lista e vendeve që mund të synojnë armë bërthamore është zgjeruar ndjeshëm.

Liderët europianë kanë qenë të kujdesshëm në deklaratat publike, duke u përqendruar më shumë te besueshmëria e SHBA-së në përgjithësi sesa te vetë ombrella bërthamore.

Rasmus Jarlov, kryetar i komisionit të mbrojtjes në parlamentin danez, pasqyroi ndoshta më mirë mendimin e shumë aleatëve europianë, duke i thënë Associated Press: "Nëse situata bëhet vërtet serioze, dyshoj shumë që Trump do të rrezikonte qytetet amerikane për të mbrojtur qytetet europiane. Nuk e dimë, por duket shumë e rrezikshme të mbështetesh te mbrojtja amerikane."

Në Europë, shumica e diskutimeve publike janë përqendruar te ideja e një force të përbashkët parandaluese bërthamore nën mbrojtjen e arsenalit francez. Në një fjalim të rëndësishëm në mars, presidenti francez Emmanuel Macron bëri thirrje për një "parandalim të avancuar", që do të përfshinte vendosjen e përkohshme të avionëve francezë me armë bërthamore në nëntë vende të tjera europiane, përfshirë Gjermaninë dhe Poloninë.

Ndërkohë, kryeministri suedez ka zhvilluar bisedime me Britaninë dhe Francën për vendosjen e forcave të tyre bërthamore në Suedi gjatë kohës së luftës.

Megjithatë, premtimi francez nuk përfshin një garanci për të mbrojtur aleatët me armë bërthamore franceze. Franca do ta përdorë parandalimin bërthamor për të mbrojtur "interesat jetike" franceze, një shprehje që qëllimisht mbetet e paqartë. Vetëm koha do të tregojë nëse oferta e Macron-it do t'i kënaqë partnerët europianë apo do t'i shtyjë ata të marrin masa vetë.

Ka pasur spekulime në rritje nëse Polonia dhe Gjermania mund të shqyrtojnë zhvillimin e armëve të tyre bërthamore. Ndërsa kancelari gjerman Friedrich Merz e ka përjashtuar qartë këtë mundësi, komentet e liderëve polakë e lënë opsionin të hapur.

Në fillim të marsit, kryeministri polak Donald Tusk i tha parlamentit se Polonia "duhet të synojë zgjidhjet më moderne që lidhen me armët bërthamore", duke reflektuar mbështetje për një strategji afatgjatë dhe për bisedime afatshkurtra me Francën për një ombrellë bërthamore.

Ndërkohë në Kanada, ish-shefi i shtabit të mbrojtjes tha në shkurt se vendi nuk duhet ta përjashtojë mundësinë e sigurimit të armëve bërthamore. Edhe pse komentet u kundërshtuan nga ministri aktual i mbrojtjes, diskutimi për mundësinë që Kanadaja të "shkojë drejt armëve bërthamore" nuk duket më jashtë realitetit të sotëm të sigurisë globale.

Diskutime të shtuara në Azi

Diskutime të ngjashme mes zyrtarëve aktualë dhe ish-zyrtarëve po zhvillohen edhe në Azi.

Për Japoninë, këto biseda përbëjnë një zhvillim të rëndësishëm. Neni 9 i Kushtetutës japoneze, i hartuar kryesisht nga autoritetet amerikane pas Luftës së Dytë Botërore, heq dorë nga lufta. Në vitin 1967, Japonia premtoi gjithashtu të mos prodhojë, posedojë apo strehojë armë bërthamore, të ashtuquajturat "Tre Parimet Jo-Bërthamore".

Por tema nuk është më tabu. Në fund të vitit 2025, një zyrtar anonim i administratës së re të kryeministres Sanae Takaichi shprehu mendimin personal se Japonia duhet të nisë diskutime për zhvillimin e armëve bërthamore.

Këto komente u kundërshtuan zyrtarisht nga Takaichi, dhe armët bërthamore japoneze nuk pritet të bëhen realitet në të ardhmen e afërt, sidomos duke pasur parasysh ndjeshmërinë historike të Japonisë si i vetmi vend që ka përjetuar drejtpërdrejt pasojat e tyre. Megjithatë, Partia Liberale Demokratike po rishikon qëndrimin e saj për të diskutuar mundësinë e lejimit të armëve bërthamore amerikane në territorin japonez.

Koreja e Jugut paraqet një situatë tjetër. Vitin e kaluar, ministri i jashtëm i administratës konservatore Yoon deklaroi se një forcë parandaluese bërthamore e pavarur për Seulin "nuk ishte jashtë diskutimit", duke përmendur paparashikueshmërinë e administratës Trump dhe shqetësimet për ombrellën bërthamore amerikane.

Programi i mëparshëm bërthamor i Koresë së Jugut dhe mbështetja publike për ringjalljen e tij e bëjnë një armë bërthamore të ardhshme një mundësi reale, edhe pse qeveria aktuale e qendrës së majtë thekson qëndrimin jo-bërthamor.

Gjendja e opinionit publik ka ndryshuar gjithashtu. Sipas një sondazhi të marsit 2025 nga Asian Institute for Policy Studies, 76% e të anketuarve mbështesin zhvillimin e një arme bërthamore vendase, niveli më i lartë që nga fillimi i sondazhit në vitin 2010.

Arabia Saudite dhe cikli i karburantit bërthamor

Në Lindjen e Mesme, aleati i Uashingtonit që ka më shumë gjasa të ndjekë armët bërthamore mbetet Arabia Saudite. Në shtator 2023, princi i kurorës Mohammed bin Salman përsëriti qëndrimin se Riadi do të siguronte një armë bërthamore nëse Irani do ta bënte këtë.

Më e mundshme është që Arabia Saudite të synojë një kapacitet bërthamor "latent", që do të thotë zhvillimin e teknologjisë dhe ekspertizës për të prodhuar shpejt një armë nëse merret vendimi politik. Një aftësi vendase për pasurimin e uraniumit do të ishte kyçe.

Princi i kurorës ka treguar interes të vazhdueshëm për zhvillimin e ciklit bërthamor saudit të karburantit dhe vazhdon të ndjekë pasurimin e uraniumit brenda vendit, pavarësisht zhvillimeve në programin bërthamor iranian.

Në nëntor 2025, anëtarë të Kongresit amerikan i dërguan një letër sekretarit të shtetit Marco Rubio duke shprehur shqetësimin se administrata kishte rifilluar bisedimet me Arabinë Saudite për t'i dhënë akses në teknologjinë amerikane dhe potencialisht për t'i lejuar pasurimin e uraniumit.

Gatishmëria e administratave Biden dhe Trump për marrëveshje bërthamore civile me aleatë që lejojnë pasurimin e uraniumit mund të ndihmojë Arabinë Saudite dhe Korenë e Jugut në ndjekjen e armëve bërthamore. Marrëveshja standarde amerikane e bashkëpunimit bërthamor, e njohur si marrëveshja 123, ndalon pasurimin dhe ripërpunimin.

Në shtator 2025, ministri i mbrojtjes i Pakistanit njoftoi se Pakistani do të zgjeronte ombrellën e tij bërthamore ndaj Arabisë Saudite nëse do të ishte e nevojshme, gjë që mund të ulë nevojën e Riadit për garanci formale sigurie nga SHBA. Nëse ky angazhim është real, ai i jep princit Mohammed kohë dhe mbrojtje për të zhvilluar armë bërthamore ose një kapacitet latent bërthamor.

Të gjitha këto zhvillime sugjerojnë se, pavarësisht dekadave të paralajmërimeve nga ekspertët për zgjerimin e klubit bërthamor, hyrje të reja janë për herë të parë pas shumë dekadash një mundësi shumë reale. / The Conversation – Syri.net